Yapay zekanın sadece bilgiye erişim için değil, yaygın olarak dertleşmek için de kullanıldığı bugünlerde, bu yakınlığın yalnızlıkla olan ilişkisini Prof. Dr. Ulaş Başar Gezgin ile konuştuk..
1 – Yapay zekâ yalnızlığın “yeni çağı”nı mı başlatıyor?
Hayır, o çağ çoktan başlamıştı. 1980’lerden başlayarak Reagan, Thatcher ve Özal tarzı figürlerle, devletin piyasaya bir çok müdahalede bulunduğu kamucu modelden, neo-liberal modele geçildi. Bu geçişe en büyük engel, örgütlü kesimlerdi. Edebiyat, bireye döndü; toplum, atomize edildi; post-modernizm ve nihilizm gibi ideolojilerle hakkını aramak ve hakça bir düzen düşlemek önemsizleştirildi. “Her şey boş” ya da “dünyayı/memleketi sen mi kurtaracaksın?” sözleri sıradanlaştı. Üretken tiplerini kast edersek, yapay zeka çok sonra çıktığı için, soruya yanıtımız olumsuz.
2 – İnsanlar neden yapay zekâ ile duygusal bağ kurma eğilimindeler?
İnsanlar, o zamandan beri insanlıktan çıktı. Gerçi, atom bombası atıldığında, çoktan çıkmıştı ama bütün dünyada değişime yönelik bir umut vardı. Bu çağa bir ad vermek gerekseydi, ‘Diyojen Çağı’ derdim. Diyojen, gündüzleri elinde fenerle sokakta dolaşırmış. Soranlara: “İnsan arıyorum” diyormuş. Ya da o ünlü sözdeki gibi: “O güzel insanlar, beyaz atlarına binip gittiler.” Belki de bunun için, bize dertleşmek için bir tek yapay zeka kaldı. Kötülük zaten sıradandı, ama bu kadar görünür değildi. Kimsenin kimseye güveni kalmadı ama hâlâ bir güven arayışı var. Yapay zeka belki de bu boşluğu dolduruyor.
3 – Dijitalleşen toplumlarda yalnızlık ve yapay zeka ile dostluk, “kapitalizmin bir sonucudur” diyebilir miyiz?
Bir ölçüde doğru. Fakat yalnızlık türlerini de düşünmeliyiz. Şair, biliyorsunuz, “yalnızlık paylaşılmaz, paylaşılsa yalnızlık olmaz” demiş. Demiş ama psikoloji ve sosyoloji bilgisi yetersiz olduğu için öyle demiş. Birçoğumuz (itaatsizler, sorgulayanlar, eleştireller vb.) kalabalıklar içinde kendimizi yapayalnız hissediyoruz; paylaşılan bir yalnızlık bu. Biz azınlığız.
4 – Dijital arkadaşlıklar bireyin benlik saygısını nasıl etkiler?
Yeni yapay zeka modelleri (herkesin kullandığı değil, eğitilmiş sürümleri), insanların çoğundan daha anlayışlı olabiliyor. İnsan insanlığını yitirmiş ve insanlığı da yapay zekadan öğreniyoruz. Yapay zekaya yönelik klasik eleştiri, duygusuz olması noktasındaydı. Ama artık öyle değil. İnsan duygularını çok iyi anlayan modeller var. Müzik dünyasından bir örnek vereyim: Bazı müzikal formların ve öğelerin (örneğin makamlar) dinleyenlerde belli duygular uyandırdığını biliyoruz. Müziğin altyapısı matematik. Algoritmayla duygular eşleştiriliyor. Duygular, yalnızca insanların bildiği bir deneyim türü olmaktan çıktı. Soruya dönelim: Yanıt, herkes için aynı değil, çünkü bu dijital arkadaşlıkların etkileri, yapay zekayı kullanma biçimlerine göre değişiklik gösteriyor.
5 – Bazı ülkelerde yalnızlık bakanlığı kuruldu. Yapay zeka yalnızlıkla mücadelede olumlu olarak nasıl kullanılabilir?
İşte yine yalnızlık tanımını konuşmalıyız. Yalnızlık bakanlığı kuruyorlar ama yalnızlıktan kast ettikleri, insanların tek başlarına yaşamaları. Kalabalıklar içindeki yalnızlığımız için bakanlıklar kurmazlar, çünkü bu yalnızlığımızdan zaten onlar sorumlu. Aslında, iki uçlu bir durum var burada: Bazı toplumlar, fazla bireyci. Sürgünde dayımızı kaybettiğimizde bir hafta sonra farkına varmışlar. Oralılar için “ortalama 20 gün” bile dediler, “yine sizinki kısa sürede anlaşılmış” diye belirttiler. Ama tersini de anımsayalım: Sınırlar Bakanlığı gerekli bir de. Herkesin her şeyimize karışmasının durdurulması gerekir. Hem kalabalıklar içinde yalnızız hem de içimiz fazlasıyla kalabalık. Zaten tek başına yaşayanların bir çoğu, bu sınır ihlalleri nedeniyle tek başına yaşamayı seçiyor. Bu tür bir yalnızlıkla mücadeleye yapay zekanın gücü yetmez. Bunun için toplumun değişmesi gerekir.
Fotoğraflar (Dergi & İnstagram)
- Ulaş Başar Gezgin 1 – Spreaker
- Ulaş Başar gezgin 2 – Gazete Duvar
- Margaret Thatcher – Wikimedia.org
- Nagasaki: BBC
- Yalnız Kadın: kajgana.com
- Genç ve Robot: Gazete Oksijen
Parçalı Fotoğraf: psy-hamedtavakoli.com
