Röportaj: Dr. Deniz Eniç – Adana Alparslan Türkeş Bilim ve Teknoloji Üniversitesi

1 – Ruh sağlığı alanı ile toplumsal mücadele arasında nasıl bir ilişki var?

Ruh sağlığı alanı ile toplumsal mücadele arasındaki ilişki, insanın ruhsal yaşamının toplumsal koşullardan bağımsız düşünülememesiyle ilgilidir. Günümüzde ruh sağlığına ilişkin birçok yaklaşım, depresyon, kaygı, tükenmişlik ya da travma gibi deneyimlerin yalnızca bireylerin iç dünyasıyla açıklanamayacağını; yoksulluk, işsizlik, güvencesizlik, ayrımcılık, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, savaş, göç ve sosyal dışlanma gibi toplumsal meselelerin de bireylerin ruh sağlığı üzerinde belirleyici sonuçları olduğunun altını çizmektedir (World Health Organization & Calouste Gulbenkian Foundation, 2014). Bu dönüşümün önemli duraklarından biri eleştirel psikolojidir. Eleştirel psikoloji, psikolojinin bazen bireyi mevcut toplumsal düzene uyumlu hale getiren bir işleve sahip olabileceğini ileri sürer.

Bu yaklaşıma göre ruhsal zorlanmalar yalnızca bireyin içsel çatışmalarının sonucu değildir; aynı zamanda toplumsal eşitsizlikler, güç ilişkileri ve baskı mekanizmalarıyla da yakından ilgilidir (Fox vd., 2009). Bu noktada, literatürde insanların yaşadığı ruhsal acının tarihsel ve politik bağlamdan bağımsız ele alınamayacağını; psikolojinin toplumsal baskı koşullarını görünür kılma sorumluluğu taşıdığını ileri süren yaklaşımlar dikkat çekmektedir (Martín-Baró, 1996). 

Feminist psikoloji ise konuyu toplumsal cinsiyet bağlamında derinleştirir. Bu yaklaşım, özellikle kadınların ve toplumsal olarak ötekileştirilen grupların yaşadığı ruhsal zorlanmaların bireysel bir zayıflık ya da kişisel bir sorun olarak değerlendirilemeyeceğini ileri sürerek şiddet, bakım yükü, ekonomik bağımlılık, toplumsal cinsiyet rolleri ve sistematik eşitsizliklerin bireylerin ruhsal yaşamları üzerindeki doğrudan sonuçlarına vurgu yapar (Brown, 2018).

Bunun yanında topluluk psikolojisi, toplum ruh sağlığı çalışmaları ve travma çalışmaları gibi farklı alanlarda yürütülen çalışmalarda da bireyin ruhsal iyilik halinin toplumsal bağlamdan bağımsız ele alınamayacağını; sosyal destek, güvenlik, dayanışma ve yaşam koşullarının bireylerin ruh sağlığı üzerinde belirleyici etkileri olduğuna işaret etmektedir (Herman, 1992; Nelson & Prilleltensky, 2010). 

Dolayısıyla, toplumsal mücadele, ruh sağlığı alanı açısından yalnızca politik ya da ideolojik bir mesele olarak değil; bireylerin güvenlik, aidiyet, değer görme, kendilerini ifade edebilme ve yaşamları üzerinde etkili olabilme deneyimleriyle doğrudan ilişkili psikolojik bir süreç olarak da değerlendirilmelidir. Buradan hareketle, insanların içinde yaşadığı toplumsal koşullar değişmeden bireylerin ruhsal iyilik halinin kalıcı biçimde iyileştirilebileceğini düşünmenin gerçekçi olmadığını da belirtmek gerekir. 

2- “Tarafsızlık” söylemi psikologlar için gerçekten mümkün mü, yoksa ideolojik bir konumlanma mı içerir? 

Tarafsızlık söylemi ruh sağlığı uzmanları açısından oldukça tartışmalı bir meseledir. Bir ruh sağlığı uzmanının en önemli etik sorumluluklarından biri danışanı herhangi bir ideoloji veya dünya görüşüne yönlendirmeden kişinin öznel deneyimine odaklanmaktır. Öte yandan, bu sorumluluk ruh sağlığı çalışanının herhangi bir görüşe bağlı olmadan “tamamen tarafsız olması” ile aynı anlama gelmez. Burada önemli olan nokta uzmanın kendi değerlerinin, dünya görüşünün ve hangi toplumsal kabulleri benimsediğinin farkında olması, bu noktaları karşısındaki kişiye dayatmamasıdır. 

Ayrıca, yukarıda ifade ettiğim gibi ruh sağlığı alanını içinde bulunulan kültürel, siyasi veya ekonomik atmosferden bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Ruh sağlığı söz konusu olduğunda kimin sağlıklı, normal veya patolojik olarak değerlendirilebileceğinin tarihsel olarak iktidar ilişkileriyle iç içe belirlendiğini de unutmamak gerekir (Foucault, 2006). Bu bakımdan, mutlak bir tarafsızlığın pratikte pek de mümkün olmadığını söyleyebiliriz. Hatta tarafsızlık söyleminin zaman zaman mevcut eşitsiz toplumsal düzenin yeniden üretilmesini katkı sağlayan bir ideolojik pozisyona dönüşme riski vardır.

Örneğin, toplumsal düzen içinde dezavantajlı gruba ait bir bireyin yaşadığı kaygıyı yalnızca bireysel bir zorlanma olarak ele almak; o kişinin sosyal kimliği üzerinden yıllarca sistematik biçimde maruz kaldığı yoksulluk, ayrımcılık, güvencesizlik veya şiddet deneyimlerini görünmez hale getiren ideolojik bir bakışla ilişkilidir.

Bu noktada bireyin “uyum sağlamasını” odağa alan bir yaklaşım, mevcut düzeni sorgulamadan eşitsiz toplumsal sistemin yeniden üretilmesine katkı sunar. Özetle, ruh sağlığı uzmanının temel etik sorumlulukları arasında kendi ideolojik konumunu danışana dayatmamak; aynı zamanda insan ruhsallığının toplumsal, kültürel, ekonomik ve politik koşullardan bağımsız olmadığının farkında olmak yer alır.

3. Ruh sağlığı alanında çalışanların güvencesizlik deneyimi, onların toplumsal mücadeleye katılımını nasıl etkiliyor?

Bu soruyu yanıtlamaya ülkemizde ruh sağlığı alanında emek veren çok sayıda kişinin ciddi bir güvencesizlik deneyimi yaşadığını belirterek başlamak gerekli sanırım. Türkiye’de ruh sağlığı hizmetlerini bütünlüklü, kapsamlı ve hak temelli bir çerçevede düzenleyen özel bir Ruh Sağlığı Yasası bulunmamaktadır. Ayrıca, psikologların mesleki yetki, sorumluluk ve çalışma alanlarını açık biçimde tanımlayan kapsamlı bir meslek yasasının eksikliği de alanda önemli bir belirsizlik yaratmaktadır. Ruh sağlığı alanı, günümüzde farklı kanunlar, yönetmelikler, meslek tanımları ve kurum içi uygulamalar üzerinden parçalı bir biçimde yürütülmektedir. 

Bu durum yalnızca destek arayan bireyler açısından olumsuz sonuçlar doğurmamakta; aynı zamanda alanda çalışan uzmanların görev tanımlarının, yetki sınırlarının ve çalışma koşullarının yeterince net biçimde belirlenememesi ve güvence altına alınamaması gibi önemli sorunlara da yol açmaktadır. Ayrıca, mezunların kamu istihdamının sınırlı olması, özel sektörde düşük ücret politikalarının yaygınlaşması ve meslek üyelerinin önemli bir kısmının belirsiz koşullarda çalışmak zorunda kalması; birçok ruh sağlığı çalışanının kendisini ekonomik ve mesleki açıdan kırılgan hissetmesine neden olmaktadır. 

Sosyal psikoloji literatürü, toplumsal düzeyde yapısal eşitsizliklerin ve düzensizliklerin varlığının tek başına toplumsal hareketlerin ortaya çıkması için yeterli olmadığını göstermektedir. Bireylerin toplumsal mücadeleye katılım gösterebilmeleri için kendilerini bir gruba ait hissetmeleri, değişimin mümkün olduğuna dair bir inanç geliştirmeleri, mücadeleye katılımın doğuracağı bedellerin karşılanabilir düzeyde olması ve kolektif mücadelenin etkili sonuçlar yaratabileceğine inanmaları gerekmektedir (Hogg ve Vaughan, 2021).

Bu açıdan bakıldığında ruh sağlığı alanında çalışan birçok kişinin yaşadığı ekonomik güvencesizlik, mesleki belirsizlik ve kurumsal baskılar; ortak bir mesleki dayanışma geliştirmeyi ve kolektif hareket etmeyi zorlaştırabilmektedir: Sürekli olarak işini sürdürebilme, ekonomik olarak ayakta kalabilme ya da mesleki konumunu koruyabilme kaygısı yaşayan bireyler, daha geniş ölçekli toplumsal ya da mesleki mücadelelere katılım konusunda bir adım geri durabilirler. 

Öte taraftan paradoksal biçimde, tam da bu ortak güvencesizlik deneyimi bazı ruh sağlığı çalışanlarını dayanışma arayışına ve kolektif mücadeleye de yakınlaştırabilir. Meslek yasası talebi, etik sınırların korunması, çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve mesleki tanınma ihtiyacı; ortak bir adaletsizlik ve kimlik duygusu yaratarak kolektif hareket için bir zemin oluşturabilir. Bu nedenle ruh sağlığı alanındaki güvencesizlik, bir yandan geri çekilmeye ve sessizleşmeye neden olabilecekken; diğer yandan ortak sorunların görünür hale gelmesiyle birlikte kolektif dayanışma ve toplumsal mücadeleyi besleyebilen bir süreç olarak da değerlendirilebilir.

Toplumsal eylemlere ilişkin literatür, bireylerin ortak bir grup kimliği geliştirmelerinin, yaşadıkları sorunları kolektif düzeyde anlamlandırmalarının ve birlikte hareket edebileceklerine dair inanç geliştirmelerinin toplumsal mücadeleye katılımı güçlendirebildiğine işaret etmektedir (van Zomeren vd., 2008). Bunun yanında dayanışma ağları, meslek örgütleri, kolektif tartışma alanları ve ortak hak talepleri; bireylerin yalnızlık hissini azaltarak kolektif yeterlilik duygusunu artırabilir. İnsanlar değişimin mümkün olduğuna ve birlikte hareket ettiklerinde etkili olabileceklerine inandıklarında, toplumsal mücadelelere katılım olasılıkları da artacaktır. 

4. Psikologlar sınıf, kimlik ve eşitsizlik meselelerini terapiye nasıl dahil edebilir?

Psikologlar sınıf, kimlik ve eşitsizlik meselelerini terapiye dahil ederken öncelikle bireyin yaşadığı ruhsal deneyimin toplumsal bağlamdan bağımsız olmadığını göz önüne almalıdır. Çünkü insanların ruhsal yaşamı yalnızca kişilik özellikleri ya da bireysel yaşam öyküleriyle değil; ekonomik koşullar, siyasi atmosfer, ait oldukları sosyal kimlikler, yaşadıkları ayrımcılık deneyimleri ve içinde yaşadıkları sosyal çevre gibi toplumsal faktörlerle de şekillenir. Terapide temel çalışma alanı bireyin öznel ve içsel deneyimi olsa da bu içsel deneyim her zaman toplumsal bağlam içinde şekillenir. Bu nedenle, sürekli kaygı yaşayan bir danışanın deneyimi yalnızca bireysel baş etme zorluğu ya da kişilik özelliği olarak ele alınmaz; kaygının hangi yaşam koşulları içinde ortaya çıktığı, hangi ilişkisel ve toplumsal baskılarla beslendiği de dikkate alınır.

Ekonomik güvencesizlik, yoğun çalışma koşulları, ayrımcılık ya da sosyal baskılar bireyin iç dünyasında korku, değersizlik, yetersizlik, öfke veya suçluluk olarak deneyimlenebilir. Bu durumda terapinin amacı toplumsal koşulları doğrudan değiştirmek değil, bu koşulların bireyin ruhsallığında nasıl temsil edildiğini, nasıl anlamlandırıldığını ve hangi ilişki örüntülerine dönüştüğünü anlamaktır. 

Bu bakış açısı bireysel olanla toplumsal olanı karşı karşıya koymaz. Aksine, bireyin iç dünyasını daha derinlikli anlamak için toplumsal bağlamı hesaba katar. Böylece danışanın yaşadığı duygular basitçe “aşırı hassasiyet”, “uyum sorunu” ya da “kişisel yetersizlik” olarak patolojikleştirilmez; bu duyguların hem bireysel tarih hem de toplumsal deneyimler içindeki yeri görülmeye çalışılır. Terapide yine bireyin öznel deneyimiyle çalışılır, fakat bu deneyimin toplumsal koşullar tarafından nasıl üretildiği, yoğunlaştırıldığı ya da anlam kazandığı gözden kaçırılmaz. 

Terapi süreçlerinde bireyin yaşadığı ruhsal deneyimlerin toplumsal koşullarla ilişkili biçimde ele alınması yalnızca terapi odasıyla sınırlı değildir. Ruh sağlığı alanının nasıl örgütlendiği, hangi sorunların görünür kabul edildiği, hangi deneyimlerin bireysel patoloji olarak değerlendirildiği ya da hangi toplumsal etkenlerin göz ardı edildiği de bu bakış açısından etkilenir. Türkiye’de bir süredir bazı psikologlar ve ruh sağlığı çalışanları, ruh sağlığının toplumsal boyutlarını daha görünür kılabilmek için kolektif biçimlerde düşünmeye ve örgütlenmeye yönelmiştir.

Halk İçin Psikoterapi Derneği ve Toplumsal Dayanışma İçin Psikologlar Derneği (TODAP) gibi oluşumlar; ruh sağlığını yalnızca bireysel semptomlar üzerinden değil, toplumsal eşitsizlikler, çalışma koşulları, ekonomik zorluklar, ayrımcılık ve kolektif yaşam deneyimleriyle birlikte ele almaya çalışan örnekler arasında gösterilebilir. Bu tür yapılar, psikologların yalnızca bireysel terapi pratiği içinde değil; toplum ruh sağlığı, etik sorumluluk ve kamusal meseleler üzerine de birlikte düşünebilecekleri alanlar oluşturmaya çalışmaktadır. çler var. Psikoloji camiası bu ablukayı ancak örgütlenerek aşabilir. Böylece korku duvarları da birlikte aşılmış olur.

5. Üniversitelerde verilen psikoloji eğitimi, öğrencileri toplumsal mücadeleye hazırlıyor mu?

Türkiye’de verilen psikoloji eğitiminin, öğrencileri toplumsal mücadele konusunda belirli ölçüde hazırladığı; ancak bu alanın sınırlı kaldığı söylenebilir. Psikoloji bölümlerinde çoğunlukla ana akım yaklaşımların daha baskın olduğu görülmektedir. Eğitim programlarında bireyin iç dünyasını anlamaya, psikopatolojiye, terapi tekniklerine, ölçme-değerlendirmeye ve nicel araştırma yöntemlerine ağırlık verilirken; yoksulluk, toplumsal eşitsizlikler, ayrımcılık, toplumsal cinsiyet, şiddet ya da politik baskı gibi ruh sağlığını doğrudan etkileyen toplumsal meseleler bu programlarda daha sınırlı biçimde irdelenmektedir. Bu durum öğrencilerin bilimsel yöntem ve veri analizi açısından donanım kazanmasını sağlasa da insan deneyiminin tarihsel, kültürel ve politik boyutlarını anlamaları açısından bazı eksiklikler yaratabilmektedir.

Diğer taraftan bazı üniversitelerde eleştirel psikoloji, feminist psikoloji, topluluk psikolojisi, insan hakları, travma, göç ve toplumsal cinsiyet gibi alanlarda çalışmalar yürüten akademisyenlerin varlığı öğrenciler açısından önemli bir fark yaratmaktadır. Bu tür dersler ve tartışma alanları, öğrencilerin psikolojiyi yalnızca terapi odasına sıkışmış teknik bir uzmanlık alanı olarak değil; toplumsal yaşamla ilişkili etik ve politik bir alan olarak da düşünebilmelerine katkı sunmaktadır. Öğrenci toplulukları, dayanışma ağları ve sahada yürütülen sosyal sorumluluk çalışmaları da bu farkındalığı güçlendirebilmektedir. 

Lisans ve lisansüstü eğitim programlarının öğrencileri bu konulara daha güçlü biçimde hazırlayabilmesi için, ana akım psikoloji yaklaşımlarının yanı sıra ruh sağlığının toplumsal bağlamını, etik boyutunu ve güç ilişkileriyle bağlantısını ele alan derslere ve tartışmalara eğitim sürecinde daha fazla yer verilmesi önemlidir. Bununla birlikte üniversite yaşamı boyunca öğrencilerin yalnızca sınıf ortamında teorik bilgi alan bireyler olarak değil; sahayla temas kurabilen, sosyal sorumluluk projelerine katılan, farklı toplumsal gruplarla karşılaşabilen, eleştirel düşünme ve kolektif hareket etme becerileri geliştirebilen bireyler olarak yetişmelerine de alan açılmalıdır. Çünkü toplumsal meselelerden kopuk biçimde tasarlanan bir psikoloji eğitimi, öğrencileri teknik ve kuramsal açıdan yetkin hale getirse bile, yaşadıkları toplumun ruhsal gerçekliğini anlamakta yetersiz bırakacaktır.

Kaynakça

Brown, L. S. (2018). Feminist therapy (2nd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000092-000

Foucault, M. (2006). History of madness (J. Khalfa, Ed.; J. Murphy, çev.,). Routledge. 

Fox D., Prilleltensky I., Austin S. (Eds.). (2009). Critical psychology: An introduction. Sage. 

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books. 

Hogg, M. A., & Vaughan, G. M. (2021). Social Psychology (9th ed.). Pearson.

Martín-Baró, I. (1996). Writings for a liberation psychology (A. Aron & S. Corne, Eds.). Harvard University Press.

Nelson, G., & Prilleltensky, I. (2010). Community psychology: In pursuit of liberation and well-being (2nd ed.). Palgrave Macmillan.

van Zomeren, M., Postmes, T., & Spears, R. (2008). Toward an integrative social identity model of collective action: A quantitative research synthesis of three socio-psychological perspectives. Psychological Bulletin, 134(4), 504–535. https://doi.org/10.1037/0033-2909.134.4.504World Health Organization, & Calouste Gulbenkian Foundation. (2014). Social determinants of mental health. https://www.who.int/publications/i/item/9789241506809?utm_source=chatgpt.com