Freud Toplumu Nasıl Gördü? Nasıl Yorumladı?

1 – Viyana ve Avrupa burjuva toplumunun etkisi altında biçimlenen Freud’un toplumsal düşüncesi, 1920’ler ve 1930’lar Avrupa’sındaki milliyetçilik ve otoriterleşme süreçleriyle nasıl bir ilişki içindedir?

Sorunuz bir ön kabulle başlıyor. Freud’un düşüncelerinin Viyana ve Avrupa burjuva toplumunun etkisi altında biçimlendiğini söylemek belki yanlış değil ama eksik. Çünkü Freud’u içinde yaşadığı toplumun yansıması olarak okumak doğru değil. Freud içinde yaşadığı toplumun en rahatsız edici gerçeklerini ortaya çıkardı; çocukluk dönemi cinselliğinden, cinsel baskının bedeli olan nevrozlardan ve ahlakla bastırılmış olan arzulardan bahsetti. Bu yüzden Viyana’nın bilim çevrelerinde soğuk karşılandı ve uzun süre dışarıda bırakıldı. Yani Freud, elbette tüm diğer bilim insanları gibi, içinde yaşadığı toplumun ürünüdür ama aynı zamanda o topluma yöneltilmiş bir eleştiridir.  Dolayısıyla onu kolayca ne evrensel bir otorite ne de dönemin basit bir ürünü olarak kavramak mümkün görünmüyor.

Freud’un psikanalizinin tarihsel olarak nerede konumlandırılması gerektiğini düşünelim. Gulbenkian Komisyonu’nun ”Sosyal Bilimleri Açın” raporu bu noktada iyi bir referans olabilir. Rapor, sosyal bilimlerin kendilerini evrensel ve tarih dışı bilgi alanları gibi sunarken aslında belirli tarihsel, politik ve sosyolojik koşullarda oluştuklarını hatırlatıyor. Freud’u da bu uyarıyla okumakta fayda var.

Tabii, Freud’u “sosyal bilimci saymak” başlı başına tartışmalı. O, nörolog olarak yetişmiş, psikanalizi doğa bilimi olarak kurmak istemiş bir düşünürdü. Ancak psikanaliz, anlam ve yorumun üzerine kuruluydu. Psikanaliz bu yüzden doğa bilimleri ile sosyal bilimler arasında gidip gelir. Hatta, Habermas Freud’un uygulamada yaptığı şeyi dahiyane bulurken, Freud’un teoride bunu pozitivist kalıplara sokmaya çalışmasını “kendini yanlış anlaması” olarak ifade eder. Popper da psikanalize ilişkin bu ikiliğin farkındadır ve psikanalizi yanlışlanabilirlik ilkesine uymadığı gerekçesiyle bilim kabul etmez.

Tüm bunların üzerine Viyana’ya dönelim. Psikanaliz, burjuva kadın hastalarla yürütülen bir pratikten doğdu. Neyin nevroz olduğuna da bu kişilere ve dönemin aile ve toplum ilişkilerine bakarak karar verdi.

Burada doğa bilimi olma gayretinin sürükleyiciliğine kapılırsanız, bir hata olarak, tarihsel ve toplumsal olanın “insan doğası” şeklinde kavramsallaştırılması söz konusu olur. Diğer yandan bilimcinin, yani burada Freud’un toplumsal pozisyonu da ortaya koyduğu üründen bağımsız düşünülemez.

Yahudi kökenli bir hekim olarak, antisemitizmin gündelik bir gerçek olduğu Viyana’da akademik kurumların kıyısında kalması ve Birinci Dünya Savaşı esnasında maddi güvenliğinin de sarsılması, Freud’u terapinin toplumsal işlevi üzerine düşünmeye itti. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından hem psikanalizin varlıklı kesimlerle kapalı kalmasını hem de askerden dönenlerin nevrozlarını açıklamada yetersiz kalışını gördü. Bunun sonucunda ortaya ücretsiz klinikler ve ölüm dürtüsü tartışmaları çıktı.

Savaş tamamen bitip geriye bir enkaz bıraktığında ise, savaşı ve toplumu anlamaya daha çok yöneldi. “Kitle Psikolojisi ve Benlik Analizi” bu anlama ihtiyacının bir ürünüdür. Freud burada her ne kadar doğrudan milliyetçiliği ve otoriterliği tartışmasa da ordu ve din üzerinden liderle özdeşleşmeyi ve grup içi duygusal bağları çözümlemeyi amaçladı. Aynı şekilde, “Uygarlığın Huzursuzluğu” metninde de birbirine yakın grupların neden düşmanca ilişkiler geliştirdiğini anlamaya çalıştı.

Ancak burada sosyal psikolojinin bakış açısından bir sınır çizmem gerekir. Freud, liderle özdeşleşmeyi ve gruplar arası düşmanlığı anlamak için güçlü bir psikolojik arka plan sundu. Fakat milliyetçiliğin ve otoriterleşmenin yükselişi yalnızca bu metinlerle açıklanamaz. Ekonomik krizler, çöken kurumlar, propaganda ve siyasal örgütlenme de denkleme girmek zorundadır. Freud toplumsal ve siyasal boyutu yeterince kuramsallaştırmadı, bu boşluğu sonraki kuşaklar doldurmaya çalıştı.

Sosyal psikoloji bu soruyu Freud’dan devralıp ampirik bir zemine taşıdı. Adorno ve arkadaşlarının Otoriter Kişilik kavramı psikanalitik bir çerçeveyle otoriter eğilimi ölçmeye çalıştı. Altemeyer ise sağ otoriteryenliği dürtüsel çatışmalarla değil, sosyal öğrenme ve normlarla açıkladı.

Reicher ve Haslam’ın kimlik liderliği yaklaşımı da liderle özdeşleşmeyi libidinal bir bağ olarak değil, liderin ortak grup kimliğini temsil etme becerisi olarak ele alır. Yani Freud’un sorusu yaşıyor, cevabı ise değişiyor.

Dolayısıyla Freud ile 1920’ler ve 30’lar Avrupa’sı arasındaki ilişkiyi iki yönlü kurmak gerekir. Freud bu dönemin ürünüdür; savaşın, yıkımın ve yükselen otoriterliğin içinden düşünmüştür. Aynı zamanda bu dönemi anlamamız için bize güçlü kavramlar bırakmıştır. Ama o kavramlar otoriterleşmenin ekonomik ve siyasal koşullarını açıklamaya yetmez, başka kuramlarla tamamlanmaları gerekir. Freud’u tarihinden bağımsız bir evrensel otorite olarak değil, kendi tarihinin içinde evrensel iddialar kurmuş bir düşünür olarak okumalıyız.

2 – Freud’un insanı çatışmalarla tanımlaması, toplumsal yaşamı anlamak açısından ne ifade eder?

Sosyal psikoloji açısından Freud’un en güçlü olduğu yer burasıdır diyebilirim. Freud insana baktığında bir uyum ya da denge değil, baştan itibaren birbirine karşıt eğilimler arasında kurulmuş bir yapı görür. Dürtülerle yasaklar, arzuyla vicdan, sevgiyle düşmanlık… Önce bilinç ile bilinçdışı arasındaki çatışmayı, sonra Ego ve İd’de (1923) id, ego ve süperego arasındaki gerilimi, Haz İlkesinin Ötesinde ise (1920) yaşam ve ölüm dürtüleri arasındaki karşıtlığı öne çıkardı.

Bu bakış açısı, toplumsal yaşamı anlamak için iki şey söyler. İlki, toplumsal düzen bedelsiz değildir. Freud’a göre, toplum ya da medeniyet dediğimiz şey, dürtülerden vazgeçme üzerine kuruludur. Topluma uyumlu insan dürtülerinden arınmış insandır. Toplumsallaşmış insan toplumun izin verdiğini izin verildiği ölçüde arzulayan insandır.

Diğer yandan toplum, bireyin saldırganlığını dışarıda bırakmaz, süperego aracılığıyla içselleştirir ve suçluluk duygusuna çevirir. Böylece otorite yalnızca dışarıdan gelen bir baskı olmaktan çıkar, bireyin kendi içinde işleyen bir ses olur. Bu, itaatin ve suçluluğun neden yalnızca zorla açıklanamayacağını gösteren güçlü bir tespittir. Egemenliğin neden çoğu zaman rıza ve kendi kendini denetimle işlediğini anlamak için de güçlü bir başlangıç sunar.

İkincisi, toplumsal barış fikrinin sorgulanmasıdır. Freud, insanlar arasındaki çıkarların kendiliğinden uyumlu olduğu varsayımına da çatışmasız bir toplumun mümkün olduğunu söyleyen ütopyalara da mesafelidir. Grup içinde var olan bağlar bile çatışmasızlık üretmez. Grup içi sevgi, saldırganlığı ortadan kaldırmaz, dışarıya yöneltir ve gruplar arası çatışmalara zemin sağlar.

Bu çatışmacı insan tasarımı, sosyal psikolojinin önemli bir damarıyla büyük oranda örtüşür. İnsanın içsel huzuruna ya da birey-toplum uyumuna odaklanan yaklaşımların aksine bu damar, içsel çelişkileri ve birey-toplum uyumsuzluğunu merkeze almanın toplumsal gerçekliği daha iyi açıkladığını savunur. Ancak Freud ile sosyal psikoloji arasındaki fark, çatışmanın kaynağında ortaya çıkar.

Freud çatışmayı büyük ölçüde dürtüsel bir temele oturtur. Sosyal psikoloji ise onu kaynak rekabeti, kategorileşme ve kimlik süreçleri gibi toplumsal ve tarihsel mekanizmalarla açıklar. Bu yüzden Freud’un çatışmacı insan tasarımı bir uyarı olarak değerlidir: uyum masalını içeriden sarsar. Ama çatışmayı dürtüsel bir temele oturttuğunda, tarihsel olarak üretilmiş gerilimlerin de “insan doğası” diye okunmasına kapı aralar.

3 – Oidipus kompleksi yalnızca bireysel gelişime ilişkin bir kavram mıdır, yoksa aile ve toplumun örgütlenmesine dair bir açıklama da sunar mı?

Oidipus kompleksini yalnızca bireysel gelişimi açıklayan bir kavram olarak göremeyiz. Freud’a göre aile içindeki arzu, yasak ve otorite çatışmaları çocuğun psikolojik yapısının oluşumuna katılır. Bu açıdan aile, toplumdan yalıtılmış özel bir alan değil; otoritenin ve yasağın deneyimlendiği ilk ilişki ağıdır.

Freud bu bağı Totem ve Tabu’da daha ileri taşır. Oidipal çatışmanın izlerini ensest yasağına, ahlaka ve toplumsal düzenin kuruluşuna kadar götürür ve Freud, baba merkezli aile biçimini evrensel bir gelişim şeması gibi ele alma eğilimindedir. Malinowski’nin Trobriand toplumundaki akrabalık ve otorite ilişkilerine dair çalışması ise Oidipus kompleksinin her toplumda aynı biçimde işlediği varsayımının sorgulanması gerektiğine işaret etmiştir.

Bu nedenle sorunun cevabı hem evet hem hayır. Oidipus kompleksini toplumun kökenlerini açıklayan bir tarih anlatısı olarak okursak, tarihsel ve etnografik zemini zayıf bir spekülasyonla karşılaşırız. Ama onu aile üzerinden otoritenin ve yasağın birey içinde nasıl kurulduğunu düşünmeye açan bir kuramsal giriş olarak okursak, hâlâ verimlidir. Asıl tehlike, belirli bir aile düzenini evrensel bir şema gibi sunmaktır ve Freud’u okurken bu ayrımı elden bırakmamak gerekir.

4 – Günümüzde cinsellik üzerindeki toplumsal denetim biçimleri değişirken Freud’un cinsellik ve uygarlık hakkındaki görüşleri ne ölçüde geçerliliğini koruyor?

Bu soruya önce kişisel bir noktadan cevap vermek istiyorum. Ben yüksek lisans ve doktora tezlerimi sosyal psikoloji alanında yazdım fakat buna rağmen bilinçli bir tercihle iki tezimin de ilk kelimesi olarak Freud’u tercih ettim.

Bunu yaparak hem Freud’a yönelik bireysel bir saygı duruşunda bulunmak hem de onun teorilerinin bugün de geçerliliğini koruduğunu göstermek istedim. Bunu söylerken elbette Freud’un görüşlerini insanı ve toplumu anlamak için hazır reçeteler olarak kabul etmemiz gerektiğini söylemiyorum.

Ancak insanı ve toplumu anlamak için mutlaka Freud’un da omuzlarına basarak ileriye bakmamız gerektiğini düşünüyorum. Cinselliği yalnızca insanın biyolojik varoluşunun bir sonucu olarak ele almayışı Freud’un bu alandaki en önemli katkılarından birisidir. Toplumun tarihsel olarak cinsellikle kurduğu ilişkide değişkenler ve görece daha sabit noktalar var.

Freud’un dönemine kıyasla bugün cinsellik daha görünür, konuşulur ve tüketilir hâle geldi ancak neyin normal, arzu edilir ya da kabul edilebilir olduğu da medya, piyasa ve toplumsal normlar aracılığıyla düzenleniyor. Foucault’nun katkısı burada önemli: günümüz iktidarları artık cinselliği basitçe bastırmakla yetinmiyor; onun hakkında konuşma, bilgi üretme ve insanları belirli kategoriler içinde tanımlama yollarıyla da kontrol ediyor. Sosyal psikoloji bu denetimin bireyin deneyimine nasıl yerleştiğini gösterir.

Gagnon ve Simon’un cinsel senaryolar kuramı, cinsel davranışın kültürel olarak öğrenilen senaryolarla biçimlendiğini söyler. Fredrickson ve Roberts’ın nesneleştirme kuramı ise özellikle kadın bedeninin sürekli dışarıdan değerlendirilmesinin utanç ve kaygıyla ilişkisini gösterir. Bunlar Freud’un bastırma ve suçluluk tespitine yakın sonuçlara varır, ama dürtüsel temele başvurmadan toplumsal süreçlerle açıklar.

Freud’un, cinselliğe ve uygarlığa içkin tarif ettiği gerilimi çoğu zaman dürtü ile yasak arasındaki çatışmaya indirgemesi ve cinselliği biçimlendiren toplumsal iktidar ilişkilerini yeterince ayrıntılandırmaması teorisinde bir boşluk olarak ifade edilebilir. Kimin cinselliğinin daha fazla denetlendiğini; toplumsal cinsiyetin, sınıfın ve heteronormatif beklentilerin bu denetimdeki rolünü ayrıca düşünmek gerekir. Sonuç olarak Freud, uygarlığın bireyden neleri sınırlamasını istediğini sormamıza hâlâ yardım ediyor; fakat bugünkü denetim biçimlerini anlamak için bu soruyu iktidar ve normlar üzerine daha geniş bir tartışmayla tamamlamalıyız.

5 – Freud’un toplumsal kuramının açıklamakta yetersiz kaldığı olgular bağlamında, Wilhelm Reich ve Erich Fromm Freudculuk ile Marksizmi sentezlerken hangi temel sorunları ve eksiklikleri aşmayı hedeflemişlerdir?

Aslında diğer sorularda yer yer değinmeye çalıştığım, Freud’un kuramında var olan bir eksikliği şimdi biraz daha detaylandırabilirim. Freud’un toplumsal kuramındaki temel sınırlardan biri, ruhsal çatışmayı açıklarken sınıfsal ilişkileri, ekonomik düzeni ve siyasal iktidarı yeterince kuramsallaştıramamasıdır. Reich ve Fromm’un ortak çabası, bireyin iç dünyasıyla toplumsal yapı arasındaki bu boşluğu kapatmaktı. Ancak bunu aynı yoldan yapmadılar.

Reich, özellikle şu sorunun peşine düştü: Ekonomik olarak sömürülen kitleler neden her zaman özgürleştirici siyasete yönelmiyor; otoriter hareketler nasıl kitlesel karşılık bulabiliyor? Faşizmin Kitle Psikolojisi’nde ekonomik koşulların tek başına açıklayıcı olmadığını, otoriter aile yapısının ve cinsel baskının belirli bir karakter yapısı oluşturduğunu savundu. Ona göre siyasal ideoloji, insanların duygusal ve ruhsal dünyasında karşılık bulduğu ölçüde maddi bir güce dönüşüyordu.

Fromm ise Freud’un teorisini “toplumsal karakter” kavramıyla genişletti. Belirli bir sosyal sınıfa ait bireylerin ortak karakter yapılarına sahip olduğunu ve bu karakterin de o sınıfın ekonomik, sosyal ve kültürel yapısıyla şekillendiğini ileri sürdü. Ekonomik ve toplumsal koşulların insanlarda ortaklaşan ihtiyaçları, korkuları ve ilişki kurma biçimlerini şekillendirdiğini düşündü. Özgürlükten Kaçış’ta, modern bireyin özgürleşirken yaşadığı yalnızlık ve güvensizliğin onu otoriteye, itaate ya da güçlü bir kolektife yöneltebileceğini tartıştı. Böylece insanların yalnızca ne düşündüğünü değil, belirli bir düzen içinde neyi arzulamayı öğrendiğini de sordu.

Bu nedenle Reich ve Fromm’u Freud ile Marksizmi mekanik biçimde birleştiren düşünürler olarak değil, toplumsal düzenin insanın karakterine ve arzularına nasıl yerleştiğini açıklamaya çalışan iki farklı girişim olarak okumak gerekir. Freud toplumsal yapıyı, Marksizm ise öznelliği yeterince düşünememişti: biri insanın iç dünyasını, öteki insanın içinde yaşadığı maddi düzeni açıklıyordu, ama aralarındaki köprü kurulmamıştı.

Reich bu köprüyü cinsel baskı ve otoriter aile üzerinden, Fromm ise toplumsal karakter ve özgürlükle kurulan gerilimli ilişki üzerinden kurmaya çalıştı. İkisi de kendi sınırlarıyla anılır. Reich’ın cinsel özgürleşmeye yüklediği ağırlık, siyasal çözümü fazla indirgemeci bir yere çekebildi. Fromm ise libido kuramından uzaklaşırken Freud’un en keskin eleştirel yanını da törpülemekle suçlandı.

Yine de ikisinin açtığı soru geçerliliğini koruyor: İnsanlar neden kendi boyunduruklarını savunabiliyor ve egemenlik, rıza üreten bir duygusal altyapıya nasıl yerleşiyor? Bu soru, Freud’un çatışmacı insan tasarımıyla başladığımız yolculuğun, onun toplumsal kuramındaki boşluktan geçerek vardığı yerdir. Freud iç dünyanın toplumsal olduğunu fark ettirdi. Reich ve Fromm ise bu toplumsallığın sınıfsal ve siyasal olduğunu hatırlattı.