- Röportaj: Prof. Dr. Cangül Örnek / Siyaset Bilimci

EDİTÖRDEN
Dış tehditler, siyasal iktidarlar tarafından toplumsal rıza üretmenin ve politikaları meşrulaştırmanın aracı olarak kullanılabilir. Politik psikoloji açısından ortak düşman etrafında yaratılan kolektif korku, eleştirel düşünceyi sınırlandırırken mezhepsel kimlikler üzerinden toplumsal kutuplaşmayı derinleştirebilir. Mekke İttifakı’nı da bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Üç ülke arasındaki yakınlaşmanın ideolojik dayanakları, Batı karşıtlığı ile anti-emperyalizm arasındaki fark ve mezhepçi ayrışmaların siyasal işlevi önemli sorular olarak karşımızda duruyor.
Siyaset Bilimci Prof. Dr. Cangül Örnek ile gerçekleştirdiğimiz bu röportajda, güvenlik söyleminin, korku siyasetinin ve mezhepçi kutuplaşmanın bölgesel ve toplumsal sonuçlarını ele alıyoruz. Tartışmayı yalnızca devletler arası ilişkilerle sınırlamadan, bu siyasetin Türkiye’nin iç barışına ve halkların ortak yaşamına etkilerini de sorguluyoruz. Çünkü mesele yalnızca hangi ittifakların kurulduğu değil, toplumların hangi korkular ve düşmanlıklar etrafında şekillendirildiğidir.
1- Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın farklı siyasal rejimleri ve toplumsal yapıları düşünüldüğünde bu üç devletin ortak bir güvenlik ideolojisi oluşturması mümkün müdür?
Türkiye, güvenliğini her zaman Batı’da aramış bir ülke olarak uzun yıllardır Ortadoğu’da herhangi bir güvenlik ortaklığı içinde yer almıyor. Geçmişte bunun istisnası, II. Dünya Savaşı öncesinde faşizm tehdidinin gölgesinde imzalanan Sadabat Paktı ile Soğuk Savaş’ın ilk döneminde, biraz da İngiltere’nin zorlamasıyla taraf olunan Bağdat Paktı’dıydı. Ancak her iki paktın da etkisi sınırlı kalmıştı. Türkiye’nin bu iki örnek haricinde bölgede herhangi bir paktın veya ittifakın parçası olmaması, Ortadoğu’daki gelişmelerden genel olarak uzak duran geleneksel dış politika anlayışıyla yakından ilgiliydi. Dolayısıyla Türkiye’nin bu ülkelerle ortak bir güvenlik ideolojisi paylaşmasına zemin oluşturabilecek tarihsel bir deneyimden söz etmek mümkün değildir. Belki buna Pakistan’ın da dahil olduğu Bağdat Paktı örneği verilerek itiraz edilebilir ancak Bağdat Paktı’nın sınırlı etkisinin yanı sıra paktın temel ideolojisinin Soğuk Savaş anti-komünizmi olduğu unutulmamalı.
Bu tür bir ideolojik ortaklaşmayı zorlaştıran başka etkenler de var. Sosyal ve siyasi yapılar dikkate alınacak olursa, Suudi Arabistan için güvenlik, öncelikle monarşinin ve petrol kuyularının korunması anlamına geliyor. Pakistan’da ise güvenlik kaygılarının birincil kaynağı yanı başındaki dev güç olan Hindistan ve güvenliğin başlıca kaynağı ise bu ülkenin elinde tuttuğu nükleer silahlar. Güvenlik bağlamında, Türkiye’nin her iki ülkeyle ortaklaştığı noktalar bulmak oldukça zor.

Öyleyse Türkiye’nin neden böyle bir ittifakın içinde yer almaya karar verdiği sorulabilir. Bunu anlayabilmek için AKP döneminde Ortadoğu’da izlenen aşırı iddialı ve nüfuz yayılmacılığına dayalı dış politikanın ülkeyi nereden nereye sürüklediğini hatırlamak gerekir. AKP iktidarı, Suriye’deki iktidar değişikliğinde aktif rol oynayarak bir yan etki olarak İsrail’in bölgedeki hareket alanını genişletti ve sonrasında İsrail’le pek çok sahada rekabet içine girdi. Neo-Osmanlıcı dış siyasetin tehlikeli sonuçlarından biri bu oldu.
İktidarın Ortadoğu’da attığı adımları bu etkeni gözardı ederek anlamak mümkün değil. İkinci etken ise ABD’nin, önümüzdeki dönemde Ortadoğu’da yapılacak düzenlemelerde kendisinin ve İsrail’in biraz daha geri planda kalmasına yönelik bir siyaset değişikliğine eğilim göstermesi. ABD’deki son ara seçimler de Kongre’de bu eğilimin güç kazanacağına işaret etti. Yapılacak düzenlemelerin İsrail’in güvenliğini tehdit etmemesi, hatta aksine buna hizmet etmesi karşılığında, önümüzdeki yıllarda bölgedeki sorumluluğun bir ölçüde Türkiye gibi ülkelere devredilmesi amaçlanıyor.
Türkiye, bölgede bu yükün altına girerken mezhepçi ve yayılmacı bir ideolojiyle hareket ediyor. “Mekke İttifakı”nın üç ülkesini bir araya getiren de ortak bir güvenlik ideolojisinden ziyade bu mezhepçi yaklaşım. Ancak şu noktaya da dikkat etmek gerekir: Suudi Arabistan ve Pakistan, çok uzun yıllardır ABD ile iş birliği halinde Sünni İslamcılığın yükselişinde aktif rol oynamış ve özellikle güvenlik teşkilatlarını bu role göre uyarlamış ülkeler. Türkiye her ne kadar ABD ile yakın ilişkiler geliştiren ve İslamcılığın güçlü olduğu bir ülke olsa da yakın zamana kadar sınırları dışında emperyalizmle sorun yaşamayan bir İslamcılığın güç kazanması için aktif ve sistematik bir faaliyet yürütmemişti. Suriye’deki iktidar değişikliğinde etkili olan Türkiye, tarihinde ilk kez böyle bir rolü de üstlenmiş oldu.
2 – İslam dünyasında Batı karşıtlığı ile anti-emperyalizm arasındaki farkı nasıl tanımlamalıyız? Her Batı karşıtlığı gerçekten anti-emperyalist bir pozisyon mudur?
İslam dünyasının genelinde bu konuda tam bir düşünsel ve siyasi birlik hali olduğunu söylemek yanlış olur. Hatta “İslam dünyası” diye ortak bir siyasal aidiyetten bahsetmenin mümkün olmaması, pek çok diğer nedenin yanı sıra, bu konudaki ayrışma ile de ilgilidir. Örneğin Pakistan, kısa süreli istisnalar dışında, Müslümanların çoğunluk olarak yaşadığı ülkeler arasında en Batı yanlısı ülkelerin başında gelirken yanı başındaki İran’da 1979’daki devrimin en önemli ideolojik teması anti-emperyalizm, hatta spesifik olarak Amerikan karşıtlığı olmuştur. İran’da bu ideolojik mirasın bugün de hala güçlü olduğu konusunda kuşku yok.
Öte yandan tarihsel olarak da farklılaşmalardan bahsetmek gerekir. Müslümanların çoğunlukta olduğu pek çok Ortadoğu ülkesi, yakın geçmişe kadar çok canlı anti-emperyalist hareketlere ve emperyalist güçlerle sürtüşmeler yaşayan iktidarlara sahipti. Unutulmamalı ki bölgede 20. yüzyılın ilk yarısında İngiliz ve Fransız sömürgeciliğine karşı mücadele çok güçlüydü. İran, Irak, Suriye, Mısır gibi sömürge geçmişi olan ülkelerdeki Batı algısı ve Batı karşıtlığı ile örneğin Türkiye gibi NATO ülkelerindeki İslamcı hareketlerin bu konudaki tutumunu birbirinden farklı değerlendirmek gerekir.

Türkiye’deki İslamcılık, kültürel bir Batı karşıtlığını, aslında Batı’dan ziyade Kemalizme, hatta özel olarak laikliğe karşı dile getirmiştir. Türkiye İslamcılığı içinde anti-emperyalist bir damar her zaman çok zayıf olmuştur. Ancak benzer bir şeyi ne İran’daki dini hareket ne de Filistin direnişinin öncülüğünü yapan İslamcı örgütler için söylemek mümkündür. Bu ülkelerin Batılı emperyalist ülkelerle ilişkilerinin bugüne devrettiği tarihsel birikim de çok başkadır. Bu açıdan bakıldığında Mekke İttifakı çatısı altında bir araya üç ülke, bölgedeki en Amerikan yanlısı siyasal İslam yorumuna sahip ülkelerdir.
3 – Devletlerin dış tehdit algısı oluşturması ve bu tehdidi toplumun ortak kaygısı haline getirmesi politik psikoloji açısından nasıl açıklanabilir?
Devletlerin dış tehdit algısı her zaman dayanaksız değildir. Örneğin Türkiye’de özellikle 1950’lerin sonundan itibaren tekrar güçlenmeye başlayan Batı kuşkusu, yani Türkiye’nin Batılı güçlere karşı dikkatli olması gerektiği fikri, tümüyle yersiz değildi. Bugün İsrail’e karşı duyulan kuşkunun da sebepsiz olduğunu düşünmemek gerekir.
AKP’nin dış politikasının İsrail tehdidini büyütmüş olduğunu söylemek başka, bu kuşkunun temelsiz olduğunu söylemek başka bir şeydir. Ancak buradaki esas mesele, tür hakikatlerin, halkta siyasi iktidarların sömürmesine açık bir kaygıya değil, siyasal bir bilince dönüşmesidir. Geçmişten bugüne iktidarların “dış tehdit algısı”nı içeriye çarpıtarak sundukları ve böylece bunu bir yönetim aracı olarak kullandıkları bilenen bir gerçek. Örneğin Soğuk Savaş boyunca Türkiye toplumunda Sovyet korkusunun diri tutulması için sürekli bir çaba gösterilmişti. Bu tür bir tehdit algısı hem Türkiye’nin Batı yanlılığına bir gerekçe üretmekte hem de içeride solu “dış düşmanla ilişkili” göstererek bastırmayı kolaylaştırmaktaydı.
Başka bir örnek vermek gerekirse ABD’nin 2003’teki Irak işgalinden önce Türkiye topraklarını askeri geçiş için kullanmak istemesi üzerine Irak’la ilgili olarak ortaya atılan iddiaları hatırlayabiliriz. Dönemin yetkililerinin ABD’den gelen bu talebi topluma kabul ettirmek için Irak’ın Türkiye’ye karşı kimyasal silah kullanabileceği iddiasını dile getirdiklerini unutmamak gerekir. Bugün Türkiye’de toplumun bu tip bir kaygı manipülasyonuna açık olmasının önüne geçmek için, ülkenin güvenliğinin öncelikle sınırları dışında başka halkların egemenlik haklarını çiğneyen (nüfuz yayılmacılığı da dahil) her tür müdahaleci politikanın durdurulmasına bağlı olduğunu anlatmak gerekir.
4 – İslam dünyasında Batı müdahaleleri, Filistin sorunu ve bölgesel savaşların yarattığı tarihsel hafıza, Mekke İttifakı’nın algılanışında nasıl bir rol oynayabilir?
ABD-İsrail’in Filistin soykırımının hemen üstüne İran’a saldırmış olmaları ve İran’ın gösterdiği direniş, Mekke İttifakı’nın meşruiyetini mezhepçi yarılmadan almasını kısmen zorlaştırdı. Zaten Suriye’de Alevi ve Şii karşıtı siyasetin eşlik ettiği iktidar değişikliğinin İsrail’in önünü açması, cihatçı iktidarın büyüsünü kısmen bozmuştu. Filistin soykırımı ise bölgedeki iktidarların ne kadar çürümüş olduğunu ve aslında “İslam dünyası” diye bir ortak kimlikten bahsedilemeyeceğini en net ortaya koyan trajedi oldu. Bölge ülkelerindeki iktidarlar, bu süreçte sadece İsrail’in Gazze’deki işini bitirmesini ve ardından her şeyin kendileri için normalleşmesini beklediklerini daha açık ifade edemezlerdi.

İsrail’in soykırım sürerken İran’a saldırması ve İran’ın İsrail’in yenilmezliği mitini ortadan kaldırması, bölgede uzun yıllardır Sünni-Şii düşmanlığı eksenine yerleştirilmeye çalışılan taraflaşmaları kısmen bozdu. En azından ülkelerin iç kamuoyları için bunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Üstelik ittifakın kurulması için Pakistan’da ABD’ye mesafeli İmran Han hükümetinin haydutça yöntemlerle devrilmesi ve Suudi Arabistan’da Prens Selman yönetiminin dinsel kaidelerin uygulanmasında gevşemeye gittiği Batıcı bir açılım sürecinde olması işleri daha da karışık hale getirdi. Ortadoğu bir kez daha karanlık bir dönemden geçiyor. Şimdilik bölge için tek umut ışığı, son birkaç yılda yaşanan gelişmelerin bölge halklarında mezhepsel taraflaşmayı zayıflatan bir ABD ve İsrail karşıtlığı yaratmış olması ve ABD-İsrail ittifakının her ülkeye diz çöktürebilecek güçte olduğu kanaatini kırmış olmasıdır.
5 – İran’ın bu ittifakı nasıl değerlendireceği, Ortadoğu’daki mezhepsel ve jeopolitik gerilimlerin geleceği açısından ne ifade ediyor?
İran, ittifak ülkelerini tamamen karşısına almadan ittifakı etkisizleştirme yoluna gideceğini gösteren adımlar attı. İranlı yöneticilerin ittifaka katılabilecekleri yönündeki çıkışları ve ittifak üyesi ülkelerle yaptıkları görüşmeler, bu yapıyı bütünüyle düşmanlaştırmak ve böylece ABD-İsrail tarafının işini kolaylaştırmak yerine daha incelikli bir diplomasi yürüteceklerini gösteriyor. İran tarafı, bu ittifakın bileşenlerinin birbirinden farklı kaygılar taşıdığını gayet iyi bildiği için de bu yolu seçmiş olabilir. Örneğin Türkiye’nin İsrail’le yaşadığı rekabet ve gerilim, İran’a belli oranda bir alan açıyor. Öte yandan bu durumun sürdürülebilirliği konusunda ciddi kuşkular beslemek için önemli nedenlerimiz var. Bu nedenlerin başında Suudi Arabistan’ın Yemen’e yönelik saldırıları geliyor. Bilindiği gibi Suudi monarşisi, başta Ensarullah hareketi olmak üzere Yemen Şiilerini düşman olarak görüyor ancak Yemen’e yönelik saldırılarından şimdiye kadar istediği sonucu alamadı.

Türkiye’nin Mekke İttifakı’na katılacağının açıklanacağı günlerde ülkede özellikle sosyal medyadaki AKP destekçilerinin, bazı tarikatların ve İslamcı hesapların Şii düşmanlığını körüklemeye, Yemen güçlerinin Kâbe’ye saldırdığı kara propagandasını yaygınlaştırmaya çalışmaları bu ittifakın Ortadoğu’daki mezhep geriliminde nereye düştüğü konusunda çok net bir fikir veriyor. ABD ve İsrail’in uzun süredir beslediği bu mezhepsel cepheleşme şimdiye kadar onlar açısından iyi sonuçlar verdi. Suriye’deki iktidar değişikliği bunun en iyi örneği. Türkiye’de gelişmelerin bu yönünü okuyabilen bazı İslamcıların Sünni ve Şiilerin birlikte, İslam kardeşliği ekseninde güçlenmesine yönelik temennileri ve herkesi bu çizgide buluşmaya çağırmaları ne kadar etkili olacak, bunu ileride göreceğiz. Ancak son 20 yılda yaşanan gelişmeler, Ortadoğu’da güçlü bir tarihsel hafızası da olan mezhepsel nefretin kolay kolay etkisini yitirmeyeceğini gösteriyor. Bu nefret siyasetinin sadece sınırların dışını ilgilendirdiği düşünülmemeli; aksine bu gelişmeler içeride Alevi nefretini körüklüyor. Üstelik dışarıda Şii siyasi hareketlere yönelik saldırıların içeride kabul görebilmesi için bu nefretin açık bir biçimde, hatta “siyasal Alevilik” gibi kavramlar türetilerek büyütülmesi tercih ediliyor.
Bölgede seküler sol siyasetin zayıflamış olması da bu mezhepsel hıncın hem emperyalist güçler hem de onların bölgedeki ortakları için bir yönetim aracı olmasına engel olabilecek bir siyasetin yükselmesine imkan tanımıyor. Bu nedenle Mekke İttifakı’na yönelen itirazların Türkiye’nin iç barışı için de önemli olduğunu belirtmek lazım.
- Editör: Psikolog Caner Özdemir

