Nükleer Tehlikenin Psikopolitiği
Kasım 4, 2026
Mekke İttifakı: “İslam Dünyası” Miti, Mezhepçilik ve Emperyalizmin Yük Devri
Kasım 17, 2026

MOTUS: Toplumu Çok Yönlü Anlamak

Yazar: Caner Özdemir

Tarih: Kasım 11, 2026

MOTUS Lisansüstü Araştırmalar Grubu

Röportaj: Alaz Ekim Çalışkan ve Kaan Doğanay 

Editör: Psikolog İrem Gök                          

Akademinin giderek artan rekabetçi, bireyselleştirici ve piyasa odaklı kıskacında, bilgiyi özgürleştirme ve kolektif üretimi yeniden örme arayışları her geçen gün daha hayati bir anlam kazanıyor. 2024 yılında ODTÜ’lü lisansüstü öğrencileri tarafından kurulan MOTUS Lisansüstü Araştırmalar Grubu, adını aldığı Latince “hareket” ve “devinim” kavramlarının hakkını vererek, genç araştırmacılar ve bilim emekçileri için bağımsız bir nefes alma ve dayanışma alanı açıyor. Siyaset biliminden matematiğe, ekolojiden yapay zekâya uzanan geniş bir yelpazede düzenledikleri etkinlikler ve geçtiğimiz Ekim ayında gerçekleştirdikleri sempozyum ile dikkat çeken bu kolektif oluşumun mutfağını, hedeflerini ve disiplinlerarası bilim tahayyülünü MOTUS üyeleri Alaz Ekim Çalışkan ve Kaan Doğanay ile konuştuk.

1. Öncelikle MOTUS’u tanıyabilir miyiz? Lisansüstü araştırmacıları bir araya getiren böyle bir grubun ve özellikle disiplinlerarası çalışma fikrinin ortaya çıkışında hangi ihtiyaçlar etkili oldu?

Kısaca MOTUS Lisansüstü Araştırmalar Grubu, 2024 yılında ODTÜ lisansüstü öğrencileri tarafından kurulmuş bağımsız, disiplinlerarası ve kolektif bir oluşumdur. Adını Latince “hareket” ve “devinim” sözcüklerinden alan MOTUS, bilginin statik, baskıcı ve dogmatik kalıplara hapsedilmesine karşı duran dinamik bir ortak üretim ve tartışma zemini olarak doğdu. Bizler, bilginin akademinin ve kapitalizmin sınırları arasına sıkıştığının farkındalığıyla çalışmalarımızı yürütüyoruz.  Kolektif üretime dayalı, toplumsal faydayı gözeten, eleştirel ve disiplinlerarası bir bilim pratiğinin niteliksel bir değişim sağlayabileceğine inanıyoruz. Aynı zamanda, akademinin normu hâline gelen rekabetçi ve yalnızlaştırıcı ortama karşı yan yana gelerek geliştirdiğimiz kolektif üretim ve tartışma pratiğinin bir dayanışma örneği olduğunun bilincindeyiz.  Bu düşünceler doğrultusunda, geçtiğimiz iki yıl boyunca siyaset biliminden matematiğe, iktisattan tarihe, yapay zekâdan iklim ve ekolojiye uzanan geniş bir yelpazede okuma ve çalışma grupları, atölyeler ve paneller düzenleyerek genç araştırmacılar ve bilim emekçileri için bağımsız bir alan açmaya çabaladık. Bu birikimi, 10-11 Ekim 2026 tarihlerinde düzenlediğimiz “MOTUS Disiplinlerarası Tartışma Günleri” kapsamında ODTÜ’de gerçekleştirdiğimiz bir sempozyumla daha geniş ve katılımcı bir zemine taşıdık.

Çalışma ilkelerimizde ve etkinliklerimizde “disiplinlerarasılık” vurgusu yapmamızın ardında iki temel neden bulunuyor: Akademinin atomize edici yapısal krizi ve toplumsal hayatın, birbirinden kopuk bir zeminde anlaşılamayacak kadar çok katmanlı doğası. Geçtiğimiz dönemde toplumsal hayatta karşılaştığımız sorunların ve çelişkilerin son derece karmaşık bir yapıya sahip olduğunu söylemek mümkün. Dolayısıyla bu meseleleri tek bir disiplinin sınırlı uzmanlık alanı içinde kalarak anlamak ya da bunlara çözüm üretmek mümkün değil. Disiplinlerarası yaklaşımı, farklı alanlardan araştırmacıların temel sorunları kendi kavramsal araçlarıyla ortak bir zeminde tartışması ve ortak, nitelikli çözümler üretmesi açısından bir zorunluluk olarak görüyoruz. Bu nedenle disiplinlerarasılık vurgusunu özellikle önemsiyoruz.

2. Türkiye’deki lisansüstü eğitim, toplumsal gerçeklikle bağ kurabilen, eleştirel düşünebilen ve farklı disiplinlerden yararlanabilen araştırmacılar yetiştirmede ne kadar başarılı? Var olan eksiklikler nelerdir ve sizce nasıl gidilebilir?

Türkiye’deki lisansüstü eğitimin bu anlamda yeterince başarılı olduğunu söylemek pek mümkün değil. Elbette nitelikli çalışmalar yürüten araştırmacılar var; ancak mevcut yapı, bu niteliği teşvik etmekten ziyade çoğu zaman bireysel çabalarla ayakta kalabilen bir zemin yaratıyor. Lisansüstü eğitim, uzun süreli düşünsel emek ve yoğunlaşma gerektiriyor. Buna karşılık kapitalist üretim ilişkileri içinde bu emek, yalnızca piyasaya yaradığı ölçüde değer görüyor. Araştırmacılar, bu emeği sürdürebilecek ekonomik koşullara sahip olmadıkları için geçimlerini sağlamak adına akademik ilgileriyle örtüşmeyen alanlara yönelmek zorunda bırakılıyor. Bu durum, araştırmaya ayrılabilecek zamanı azaltmanın yanı sıra araştırmacıların konu seçimlerini ve akademik tercihlerini de sermayenin ve piyasanın öncelikleri doğrultusunda şekillendiriyor. Eleştirel düşünceyi, özgün araştırmayı ve entelektüel merakı teşvik etmek istiyorsak öncelikle bunların gelişebileceği maddi koşulları sağlamamız, yani düşünsel emeği piyasanın dayattığı zorunluluklardan bağımsız kılmamız gerekiyor.

Bu bağlamda, son dönemde  karşılaştığımız en çarpıcı örneklerden biri ODTÜ’de doktora tez savunmasının asgari yayın koşuluna bağlanması oldu. Bizler bu düzenlemeye ilişkin kaygılarımızı dile getirdik ve kararın kaldırılması için mücadele ettik. Çünkü doktora eğitiminin amacı, araştırma yetkinliğinin kazanılması ve özgün, derinlikli bir tez çalışmasının ortaya konmasıdır. Tezin bilimsel yeterliliğini önceden belirlenmiş yayın kriterlerine bağlamak, tez jürilerinin değerlendirme yetkisini sınırlandırdığı gibi araştırmanın niteliği yerine ölçülebilir çıktıları öne çıkarıyor. Ayrıca disiplinler arasındaki yayın pratikleri ve araştırma süreleri farklıyken tek tip bir koşul getirilmesi eşitsizlik yaratabiliyor; bu da temel ve kuramsal çalışmaların geri plana itilmesi riskini doğuruyor. Bunun yanı sıra, anabilim dalları ve bölümler arasındaki katı sınırlar ile ortak tartışma zeminlerinin neredeyse hiç bulunmaması, araştırmacıları dar uzmanlık alanlarına hapsediyor.

Elbette, sözünü ettiğimiz yapısal sorunları ancak yapısal çözümlerle ortadan kaldırabileceğimizin bilincindeyiz. Kolektif üretim ağları nihai bir çözüm sunmasa bile rekabetçi beklentiler ve bireyselleştirici akademik ortam içinde bizlere birer nefes alma alanı sağlıyor. MOTUS gibi oluşumlar, mevcut akademik sistemin imkânsız kıldığı eleştirel düşünce ortamını mümkün hâle getirirken dinamik bir alan yaratmaları açısından da kritik bir öneme sahip. Bu alanların yalnızca ODTÜ’de veya belirli merkezlerde değil, Türkiye’nin farklı üniversitelerinde ve akademik çevrelerinde; araştırma grupları, eleştirel okuma ve üretim çevreleri, alternatif atölyeler ve dayanışma kolektifleri aracılığıyla çoğalmasını temenni ediyoruz. Bu oluşumların birbirleriyle temas ederek alternatif üretim zeminini genişletmelerini önemsiyoruz.

3. Genç akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler, akademik kariyerin getirdiği kurumsal beklentiler ile entelektüel merakları ve özgün araştırma arzuları arasında nasıl bir denge kurabilir? Mevcut akademik sistem bu özgürlüğe ne ölçüde alan tanıyor?

Öncelikle, mevcut akademik sistemin böyle bir özgürlüğe alan tanıdığını söylemek, en basit ifadeyle, pek mümkün değil. Genç araştırmacıların ve lisansüstü öğrencilerin kurumsal beklentiler, maddi sıkıntılar ve yapısal gerekliliklerle boğuşurken özgün araştırma arzularını gerçekleştirmeleri neredeyse imkânsız hâle gelmiş durumda.

Bugün üniversitelerde ve araştırma kurumlarında bilimsel faaliyet; indeksli yayın baskısı, yüksek atama kriterleri, kadro eksikliğinden kaynaklanan maddi sıkıntılar, proje fonlarının ve bursların dayattığı öncelikli alanlar, sanayi-üniversite iş birliği adı altında yürütülen ticarileşme süreçleri, performans baskısı ve nicel kriterlere odaklanan teşvik mekanizmaları üzerinden şekilleniyor. Böyle bir ortamda genç araştırmacılar ve lisansüstü öğrenciler, hem kendi ilgi alanlarına ve emeklerine yabancılaşma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor hem de akademik sistemin dışına itilerek bu uğraştan vazgeçmek zorunda bırakılıyor. Dolayısıyla genç araştırmacıların birer teknisyene indirgenerek kronik bir tükenmişliğe ve yalnızlığa sürüklendiğini söylemek mümkün.

Entelektüel merakımızı ve araştırma arzumuzu bireysel bir sıkışmışlık içinde dengelemeye çalışmak yerine, bu dengeyi kolektif dayanışma ve araştırma ağları içinde hayata geçirebileceğimize inanıyoruz. Bir önceki soruda da belirttiğimiz üzere, MOTUS gibi kolektif üretim ağlarının bu eksikliğin giderilmesi sürecinde önemli adımlar olduğunun bilincindeyiz.

4. Akademik bilginin “fildişi kulelerden” çıkarak kamusal alanla temas etmesi sürecinde karşılaşılan en önemli engeller nelerdir? Akademisyenler ve araştırmacılar toplumsal tartışmalara nasıl daha fazla katkı sunabilir?

Öncelikle, “fildişi kule” benzetmesinin akademisyenlerin kendi tercihlerinden doğan bir kopuşu değil, büyük ölçüde mevcut sistemin ürettiği yapısal bir yalıtılmışlığı ifade ettiğini vurgulamak gerekir. Bu çerçevede akademik bilginin kamusallaşmasını, yalnızca akademisyenlerin ürettikleri bilgiyi akademi dışındaki insanlara aktarması olarak görmüyoruz. Bize göre bu süreç, toplumun sorunlarından, deneyimlerinden ve sorularından hareketle yeni bilgi üretmeyi de içermeli. Dolayısıyla üniversite ile toplum arasındaki ilişkiyi tek yönlü bir bilgi aktarımı olarak değil, karşılıklı etkileşime dayanan bir ilişki olarak ele almalıyız. Bu ilişkinin kurulmasının önündeki en önemli engellerden biri akademik değerlendirme sisteminin kendisi. Akademik başarının büyük ölçüde performans kriterleri üzerinden değerlendirildiği ve bu kriterlerin çoğunlukla meslektaşlara hitap eden çalışmalarla karşılandığı bir sistemde, halka yönelik bir yazı kaleme almak veya ortak bir atölye yürütmek akademik puan getirmediği için bir tür fazla mesai olarak görülüyor. Böylece araştırmacıların toplumsal meselelerle ilgilenmeye ve ürettikleri bilgiyi kamusal alana taşımaya ayırabilecekleri zaman ve imkânlar sınırlanıyor. Buna bilimsel üretimin piyasanın önceliklerine bağlanması da ekleniyor; araştırma gündemini toplumun ihtiyaçlarından çok sermayenin ihtiyaçları belirliyor.

Bir diğer önemli engel, kamusal tartışmaya girmenin bedelinin giderek ağırlaşması. Güvencesiz çalışma koşulları, soruşturmalar, ihraçlar ve genel olarak daralan siyasal alan, özellikle genç araştırmacıları toplumsal meseleler hakkında konuşmaktan alıkoyarak bir otosansür iklimi yaratıyor. Kadrosuz, sözleşmeli ya da bursla çalışan bir araştırmacı için kamusal bir tartışmada yer almak yalnızca fikir beyan etmek değil; gelirini, kariyerini ve akademide kalma imkânını riske atmak anlamına geliyor. Bu riskin bedeli çoğu zaman bireyin sırtına yüklendiği için araştırmacılar kendilerini “güvenli” görülen konulara ve dar uzmanlık alanlarına çekiyor. 

Toplumsal olarak en çok tartışılması gereken meseleler ise akademik bilginin katkısından yoksun kalıyor. Bu nedenle kamusal tartışmaya katılımı bireysel bir cesaret meselesi olmaktan çok, riskin kolektif biçimde paylaşıldığı ve korunduğu bir dayanışma meselesi olarak görüyoruz.

Bu doğrultuda önerimiz, akademik bilginin kamusal alanda yer bulabilmesi için üniversitelerin toplumsal meselelerle doğrudan ilişki kurmasını sağlayacak yapıların oluşturulması ve araştırmacıların farklı kesimlerle bir araya gelebileceği tartışma ve paylaşım ortamlarının çoğaltılması. Bunun için akademik yayınların yanı sıra açık seminerler, kamusal tartışmalar ve erişilebilir yayınlar düzenlemeyi; disiplinlerarası etkinlikleri yalnızca akademisyenlere değil, toplumun farklı kesimlerine de açmayı; sendikalar, meslek örgütleri ve mahalle-kent dayanışma yapılarıyla kalıcı ilişkiler kurmayı öneriyoruz. Bu çabaların kalıcı olabilmesi için kamusal katkıyı akademik değerlendirme ölçütleri içinde görünür kılmak, yani bu emeği de akademik emek olarak tanımak gerekiyor.

5- Dijital yayıncılığın hız ve süreklilik üzerine kurulu yapısı ile akademik düşüncenin gerektirdiği yavaşlık ve derinlik arasında nasıl bir ilişki kurabiliriz? Akademik bilginin daha hızlı dolaşıma girmesi ve ulaşım kolaylığını düşündüğümüzde, daha fazla kişi tarafından düşünülmesine mi yoksa daha hızlı tüketilmesine mi yol açtığını söyleyebiliriz?

Öncelikle dijital yayıncılığın yapısının ve gerekliliklerinin, doğrudan doğruya içinde yaşadığımız kapitalist üretim ilişkileri tarafından şekillendirildiğini vurgulamalıyız. Dolayısıyla akademik üretimin gerektirdiği yavaşlık ve derinlik ile dijital yayıncılığın dayattığı hız ve süreklilik arasında uzlaşmaz bir gerilimden ziyade, derinliğin nicel bir kriter uğruna tasfiye edildiği bir gerçeklikten söz edebiliriz. Eleştirel ve bütünlüklü bir akademik çalışma, doğası gereği nitelikli zaman ve emek gerektirir. Ancak bilginin sermayenin prensiplerine göre şekillendirildiği günümüzde dijitalleşmenin sunduğu hız imkânı, entelektüel derinleşmeyi sağlamaktan ziyade akademik üretimi neredeyse bir seri üretime dönüştürmüş durumda. Kısacası hızın öncelendiği günümüzde akademik üretim, “hap bilgilere” indirgenme tehlikesiyle karşı karşıya.

Öte yandan dijitalleşmenin beraberinde getirdiği açık erişim imkânları, bilgiyi akademinin kalın duvarlarının dışına çıkararak demokratikleştiriyor ve daha geniş kitlelerle buluşturuyor. 

İlk bakışta burada bir çelişkiyle karşı karşıya olduğumuz düşünülebilir. Ancak akademik bilgi, günümüzde olduğu gibi piyasanın hız ve rekabet mantığına terk edilirse bu erişim imkânı dönüştürücü ve kolektif bir zeminin yaratılmasıyla sonuçlanmayacaktır. Tam tersine, bu koşullar altında bilimsel bilginin kendisi de tıpkı diğer metalar gibi hızla tüketilen, içselleştirilmeyen ve eskiyen bir tüketim nesnesine dönüşüyor. Tam da bu noktada önemli ve tartışmaya değer olanın teknolojik ilerlemenin ve dijitalleşmenin kendisi değil, bilginin hangi toplumsal ilişkiler içinde üretildiği olduğuna inanıyoruz.

Amacımız, bilginin ekran başındaki atomize bireyler tarafından sürekli tüketilmesi değil; bu bireylerin aynı zamanda kolektif üretime katılabileceği, tartışabileceği ve üretilen bilgiyi toplumsal değişim imkânıyla buluşturabileceği zeminler yaratmak. Dijitalleşmenin sunduğu erişim imkânı sayesinde karşılaştığımız metinlerin gerçekten düşünülmesini ve dönüştürücü fikirlere evrilmesini ancak yavaşlayarak, sindirerek, yan yana gelerek ve tartışarak sağlayabiliriz.

MOTUS: Toplumu Çok Yönlü Anlamak
Bu web sitesi deneyiminizi iyileştirmek için çerezler kullanır. Bu web sitesini kullanarak Veri Koruma Politikamızı kabul etmiş olursunuz.
Daha fazla oku