- Röportaj: Dr. Agah Aydın – Psikiyatrist
- Editör: Buse Yaren
Yalnızlık, yalnızca bireysel ve psikolojik bir mesele değil; toplumsal düzenin, ekonomik koşulların ve daralan ortak yaşam alanlarının da bir sonucu. Güvencesiz çalışma, geçim sıkıntısı ve rekabet kültürü, dayanışma ve birlikte yaşama imkânlarını giderek aşındırıyor. Bu röportajımızda Dr. Agah Aydın ile yalnızlığın politik, toplumsal ve ruhsal boyutlarını ele alıyor; bireysel deneyimlerin yapısal koşullarla nasıl iç içe geçtiğini tartışıyoruz. Çünkü yalnızlığa karşı asıl ihtiyaç, insanlara daha fazla sosyalleşmelerini öğütlemek değil, kimsenin yalnızlığını tek başına taşımak zorunda kalmadığı bir ortak yaşamı yeniden kurmaktır.

Yalnızlık çoğunlukla bireyin sosyal becerileri, kişilik özellikleri veya ilişki kurma kapasitesi üzerinden açıklanıyor. Peki, yalnızlığı bireysel bir yetersizlik olarak ele almak, bu deneyimin ortaya çıkmasında rol oynayan toplumsal, ekonomik ve yapısal koşulları göz ardı etmemize neden oluyor olabilir mi?
Pandeminin başlarında bir söyleşide, pek çok insanın eve kapandığında daha önce ne kadar yalnız olduğunu fark ettiğini söylemiştim. İş yerinde, sokakta, akşam gidip oturduğumuz yerlerde etrafımızda insanlar vardı. Bazılarını her gün görüyorduk. Sonra bir gün, başımıza bir şey geldiğinde o insanlardan hangisini arayabileceğimizi düşündük. İnsan yalnızlığını, etrafındaki kalabalık dağıldıktan sonra fark ediyor. Yalnızlıkla yalnız kalabilmeyi ayırırım. Winnicott’un sevdiğim bir fikri var: Çocuk, güven duyduğu birinin yanındayken kendi başına kalabilmeyi öğrenir. Yanındaki insan her sessizliği doldurmak, her oyuna karışmak zorunda hissetmez. Çocuk da o insanla bağını kaybetmeden kendi dünyasına çekilebileceğini keşfeder. Bir dostla aynı odada oturup ayrı ayrı kitap okuyabilmek, ikide bir konuşacak bir şey aramamak da yakınlığın insana verdiği özgürlüklerden biridir.
Salgın sırasında, bir gün izin alabilmek için kırk takla atan bazılarımızın, maaşı da yatarken kendi başına beş dakika kalamadığı yaygın bir duygu olarak dikkatimi çekmişti. Biraz da kendimizle dalga geçerek sormuştum: “Ben kendime dayanamıyorsam arkadaşlarım bana nasıl dayanıyor?” İşi durmuş, kirayı nasıl ödeyeceğini düşünen insanın evde geçirdiği saatlerle maaşı yatan birinin evde geçirdiği saatler takvimde birbirine benziyor. O saatlerin içinde yaşanan hayatlar çok başka. İkisine de “Kendi kendinle kalmayı öğren.” dediğimizde kime, ne söylediğimizi düşünmek gerekir.
Elbette insanın ilişkilerinde tekrar ettiği şeyler var. Biri kendisine yaklaşınca uzaklaşabilir, sonra da kimsenin onu merak etmediğinden yakınabilir. Bunun bir hikâyesi vardır ve psikoterapide o hikâyeyi dinleriz. Fakat işi yüzünden birkaç yılda bir şehir değiştiren, kirayı karşılayamadığı için arkadaşlarından uzağa taşınan, akşamları çalıştığı için kimseyle buluşamayan insana da hemen ilişki kurmayı salık verirsek biraz tuhaf olmaz mı? Yalnızlığı anlamak için bazen çocukluğa, bazen de o gün eve kaçta döndüğüne bakmak gerekir.
Bir insanın işsiz kalması, kirayı ödeyememesi, sevdiği birinin kendisinden uzaklaşması hayatında olup biten şeylerdir. Psikoterapide bunları bütün ağırlığıyla dinleriz. Bir yandan da insanın başına geleni nasıl anlattığını, nerede sustuğunu, hangi sözü kime söyleyebildiğini merak ederiz. İşsiz kalmanın nedenleriyle, insanın işsiz kaldığını en yakın arkadaşından bile saklamasının nedenleri ayrı ayrı düşünülmeyi hak eder. Bazen ikincisini araştırmaya, o kişinin işsiz kaldığını bana ne zaman ve nasıl söyleyebildiğine kulak vererek başlarız.
Diyelim ki biri seans boyunca işinden, borcundan, evdeki tartışmalardan söz etti. Kalktı, elini kapının koluna koydu, tam çıkarken dönüp “Zaten kimse beni merak etmiyor.” dedi. O anda bazen söylediği söz kadar, hatta sözün içeriğinden de çok, onu kapı aralığında söylemiş olması önemlidir. Niçin şimdi? Niçin bana? Belki duyulmak istiyordu ama duyulduğunda kendisine ne sorulacağını kestiremiyordu. Belki ayrılmak üzere olduğumuz o anda benim de onu unutacağımı düşündü. Bunların hangisinin o kişi için bir karşılığı olduğunu sözün zamanlamasından tek başına çıkaramayız. Bir sonraki görüşmede “Geçen sefer çıkarken bir şey söylediniz. Aklımda kaldı.” derim. Bazen oradan, ikimizin de beklemediği bir konuşma başlar.
Terapistin arzusunun müphemliğinden biraz bunu kastediyorum. Hasta, terapistin kendisinden nasıl biri olmasını istediğini kolayca kestiremez. Ama zamanla şunu sezer: Karşısındaki insan, onun kendi söylediklerinde henüz duymadığı şeyi merak ediyor. Kirayı denkleştiremediğini anlatırken kimin karşısında mahcup olduğunu, bir ayrılıktan söz ederken öfkesini kime yönelttiğini, kendisi için önemli bir sözü niçin hep vedalaşırken söyleyebildiğini… Bu merak bazen, kendisi için çoktan geride kaldığını sandığı birine, bir olaya ya da hâlâ cevabını beklediği bir söze götürür.
Hasta terapistin bunların cevabını zaten bildiğini varsayar. “Siz söyleyin, ben niye hep böyle yapıyorum?” diye sorar. Aktarım içinde terapiste verilen bu yer, konuşmayı başlatabilir. Zamanla üzerinde durduğumuz şeylerden biri de tam bu beklentidir. Kendi hayatına dair bir cevabı niçin benden bekliyor? Benim ağzımdan ne duymayı umuyor? Bu söz daha önce kimin ağzından çıksın istemişti? Bunlar konuşulabildikçe terapistin cevabı bilen kişi olarak görüldüğü yer de değişir. Hasta kimi zaman kendi sözünde, ikimizin de baştan bilmediği bir şey duyar.
Kira, bunları konuştuktan sonra da ödenmek zorundadır. Ama insan, kirayı ödeyemediğini söylerken niçin babasının karşısında hesap veriyormuş gibi hissettiğini merak etmeye başlayabilir. Psikoterapide bu iki gerçeği aynı anda akılda tutmak gerekir. İnsanı anlamak da onunla psikoterapi yapmak da yaşadığı koşulları ciddiye almayı gerektirir. Tam da o koşulları ciddiye alırken, yaptığımız işe özgü soruyu akılda tutmalıyız: Bu insanın anlattıklarında ve benimle kurduğu ilişkide, kendisinin de henüz farkında olmadığı hangi istekler, korkular ve beklentiler dile geliyor?
Bir insana hayatının büsbütün kendi seçimlerine bağlı olduğunu söylerseniz, seçemediği şeylerin de hesabını kendisinden sormaya başlarsınız. Arkadaşlarından uzağa taşınan o insan, bir süre sonra “Ben dostluklarımı sürdüremiyorum.” diyebilir. Bu cümleye kulak vermek gerekir. Bir de o cümlede artık adı geçmeyen kiraya…

Rekabet kültürü, bireyleri sürekli daha başarılı, üretken ve donanımlı olmaya yönlendirirken başkalarıyla kurdukları ilişkileri de dönüştürüyor. İnsanların birbirlerini dayanışma kurabilecekleri kişilerden ziyade rekabet etmeleri gereken özneler olarak görmeleri, bireyler arası bağları nasıl etkiliyor?
Aynı iş için başvuran iki arkadaş düşünün. Biri işe alınmış, öteki aylardır işsiz. İşe giren, sevincini arkadaşına anlatırken sesini kısıyor. İşsiz kalan, arkadaşının sevincine ortak olmak istiyor, aynı anda kendi durumuna üzülüyor. İkisi de çok insani. Fakat hayat bu sahneyi tekrar tekrar kurduğunda, insanlar birbirlerinin iyiliğine sevinmek için bile çaba harcamaya başlıyorlar.
İşsiz gençlere “işsizler” yerine “Z kuşağı” demenin sömürünün nasıl sinsi bir yol izlediğini gösterdiğini düşünüyordum yıllar önce. Hâlâ öyle düşünüyorum. Yüksek lisans yapmış bir genç asgari ücretle bile iş bulamıyor. İlkokulu bitirip banka müdürü olabilmiş biri de çıkıp ona şımarık diyor. Ben o iki insana hayatlarını kurmaları için hangi imkânların verildiğine bakarım. Üstelik kadın-erkek eşitliği, cinsel kimlikler, hayvan hakları ve doğa konusunda bizden daha duyarlı gençlere “apolitik” diyen de çoğu zaman biziz. Bir gencin bizim siyasetimize benzemeyen bir siyaseti olabilir. Onu tanımak için önce ne söylediğini duymak gerekir.
“İş bulamıyorum.” diye başlayan cümle, bir süre sonra insanın kendi kulağında “Benden bir şey olmaz.”a dönüşebiliyor. Arkadaşınızın işe girmesine seviniyorsunuz ama onun sevinci size aylardır neyi beklediğinizi de hatırlatıyor. Belki bir akşam bunu ona söyleyebilseydiniz, o da sevincini anlatırken niçin sesini kıstığını söyleyecekti. Rekabet ikisini de susturabiliyor.
Todd McGowan’ın bazı yazıları bu sahnenin siyasette nasıl büyüdüğünü düşündürüyor bana. Birinin iş bulmasına içimiz burkulabilir. Bir de “Onlar rahat etsin diye biz sürünüyoruz.” diye düşünmeye başladığımız an var. O zaman öfkemiz, işin gücün nasıl dağıtıldığından, karşımızdaki insanın neyi hak edip etmediğine kayıyor. “Bu adam benden ne aldı?” diye sormak kolaylaşıyor. “İkimiz de niye bu kadar güvencesiziz?” sorusunu sorabilmek içinse bir an olsun birbirimizin hayatını merak etmemiz gerekiyor.
Dostluğun kıymeti de biraz burada. İnsan bir dostunun yanında, kendi kıymetini savunmaya girişmeden, başına geleni anlatabilmeli.

Dijital platformlar insanlara sürekli iletişim hâlinde olma imkânı sunarken aynı zamanda ilişkileri daha hızlı tüketilebilir, yüzeysel ve geçici hâle getirebiliyor. İletişim olanaklarımızın artması neden her zaman yakınlık duygusunu artırmıyor?
Kahvehanede, meydanda, komşunun evinde karşılaşırdık. Bu yerlerin bir kısmını kaybettik. Sonra da dönüp gençlere “Siz niye hep ekrandasınız?” dedik. Baştan beri sosyal medyanın kent meydanlarının yerini kısmen aldığını, bundan bizim kuşağımızın da epey faydalandığını düşünüyorum. Ortak bir kaybın ardından orada birbirimize seslenmemizi bir tür taziye olarak düşünmüştüm. Birine “Başına geleni gördüm.” diyebiliyorsunuz. Bazen o insan ilk kez orada, başına geleni tek başına taşımadığını hissediyor. Uzakta sevdiği biri olan herkes de bir sesin ya da görüntünün mesafeyi ne kadar kısaltabildiğini bilir.
Bir çocuğu sevindirmek için elma şekeri alırsınız. Çocuk sevinir. Peki o çocuk sizin onu sevindirmek için yaptığınız şeylerin dışında ne ister, neye üzülür, neye kızar? Onu merak etmeye oradan başlayabilirsiniz. Ekranda da birbirimize hatırlandığımızı gösteren küçük şeyler yapıyoruz. Bunların kıymeti var. Gene de bir arkadaşınızın bütün yaz nerelerde olduğunu bilip aylardır neden kimseyle konuşmak istemediğini bilmeyebilirsiniz. Bazen herkese açık bir gönderinin altından çıkıp yalnızca ona “Ne oldu?” diye sormak gerekir.
Hep bir vaat var. Aradığımız doyum hep bir sonraki şeyle gelecekmiş gibi yaşıyoruz. Bu vaadin ilişkilerde de bir karşılığı olduğunu düşünüyorum. Karşımızdaki daha sözünü bitirmeden başka biriyle konuşsak daha iyi anlaşacağımızı düşünebiliyoruz. Yakınlık ise bazen pek de heyecan verici olmayan bir yerden başlıyor. Beklemek, yanlış anlamak, sonra dönüp “Sen ne demek istemiştin?” diye sormak gerekiyor. Bir yere varacak mı, onu da henüz bilmiyoruz.
Lacan’ın söz üzerine düşünüşü burada bana yakın geliyor. İnsan birine konuşurken ne söylediğini her zaman sonuna kadar bilmez. Karşısındaki bir sözü işitir, bir yerde durur, bir şey sorar. Bazen insan ne demek istediğini ilk kez o zaman duyar. Yakınlığın böyle bir tarafı var. Karşınızdaki insan sizin hakkınızda önceden bildikleriyle yetinmez, siz de kendiniz hakkında bildiklerinize bir an için o kadar güvenmezsiniz. Bu, bir telefon konuşmasında da olur. Aynı sofrada yıllarca oturup birbirinin ne diyeceğini peşinen bilen iki insanın arasında ise hiç olmayabilir.

Çalışma saatleri, geçim kaygısı ve gündelik hayatın ekonomik baskıları altında kalan bireyin, başkalarıyla ilişki kurmak için ihtiyaç duyduğu ruhsal ve zamansal enerjisi de giderek tükeniyor olabilir mi? Bu koşulların insanın “öteki”yle kurduğu ilişkiyi ve yalnızlık deneyimini nasıl etkilediğini düşünüyorsunuz?
İnsan bazen akşam eve geldiğinde öyle yorulmuştur ki en sevdiği insanın “Nasılsın?” sorusunu bile cevaplanması gereken son bir iş gibi duyar. Oysa bütün gün belki en çok onun sesini duymak istemiştir. Bunu bir sevgi kaybı olarak okumaya çok hevesliyiz. Biri iş yerindeki gerginliği eve getirdiği için kendine kızıyor. Öteki de bu gerginliği kendisine karşı bir öfke gibi duyabiliyor. İkisinin hayatını düzenleyen çalışma koşulları ise tartışmanın dışında kalıyor.
Bir de insanın kendine ait sandığı zamanın ne kadarını kullanabildiği meselesi var. Akşam iki saat boş görünür ama ertesi günün vardiyasını bekliyorsunuzdur, kirayı nasıl denkleştireceğinizi düşünüyorsunuzdur ya da evde bakıma ihtiyacı olan biri vardır. Üstelik bir arkadaşla buluşmak için iki kişinin aynı saatte vakti olması gerekir. Herkesin birbirine “Bir ara görüşelim.” dediği bir şehirde, o “bir ara”yı bulmak başlı başına bir işe dönüşüyor.
Geçim sıkıntısının bir de utancı var. Davet edildiğiniz yere gitmenin masrafını karşılayamayacağınızı söylemektense bir mazeret buluyorsunuz. İkinci defa da öyle. Üçüncüde arkadaşınız onu görmek istemediğinizi düşünüyor. Bir süre sonra o da aramıyor. Dışarıdan bakana iki insan birbirinden uzaklaşmış gibi görünür. Oysa aralarındaki mesafe, birinin ötekine “Bu ay oraya gelecek param yok.” diyemediği akşam açılmıştır. Yalnızlığın politik ekonomisi denince benim aklıma böyle küçük sahneler geliyor. Ekonomi, insanın arkadaşına söylemeye utandığı cümlenin içine kadar giriyor.
Bir de bütün bunların ortasında insana “Kendini gerçekleştir.” diyoruz. O kendiyi kimin yanında, kimin verdiği zamanla, kimden öğrendiği sözlerle gerçekleştirecek? İnsan çoğu kez ne istediğini bile bir başkasına anlatırken öğreniyor. Bütün gününü geçinmeye ayırdıktan sonra kalan vakitte kendi başına bir hayat kurmasını bekliyoruz. Sonra da neden kimseye vakit ayıramadığını soruyoruz.
McGowan’ın Neden Kendimizi Bulmaya Çalışmamalıyız? kitabı tam bu buyruğu kurcalıyor. Ya kendimiz dediğimiz şey, bulup çıkaracağımız bir hazine gibi içimizde beklemiyorsa? Bazen bir arkadaşımız bize, kendimize hiç yakıştırmayacağımız bir şey söyler ve haklı çıkar. İnsan kendine biraz yabancılaşmaya razı olursa o sözü duyabilir. Her boş saati kendini geliştirmeye ayırması gereken biri için, bir dostla ne işe yarayacağı belirsiz bir akşam geçirmek de gitgide zorlaşıyor. Oysa hayatımızın yönünü değiştiren sözlerden bazılarını tam da o akşamlarda duyarız.

Bütün bu tartışmalardan hareketle, yalnızlığa karşı yeniden kolektif bir yaşam kurmak mümkün mü? İnsanların birbirlerini rakip değil, ortak bir yaşamı paylaşan özneler olarak görebilmeleri için ekonomik, kültürel ve politik düzeyde nasıl bir dönüşüme ihtiyaç var?
Mümkün olduğunu düşünüyorum. Çocukluğumda bayramlar önemliydi. Şimdi dönüp baktığımda, büyüklerin bizim sevincimize sevinmesinin bunda büyük payı olduğunu görüyorum. Bayramda çocuk biraz daha insan yerine konurdu. Bir yandan da büyükler, belki kendi çocukluklarında bulamadıkları sevgiyi bizim sevincimizde arıyorlardı. Bir çocuğun sevincine ortak olmakla o çocuktan bizi sevindirmesini beklemek birbirine karışabiliyor. Eski bayramlarda ikisi de vardı. Bugün ortak bir hayatı düşünürken o bayramlardan hatırlamak istediğim şey, bir çocuğun sevincinin başkasını da ilgilendirmesi.
Jonathan Lear’dan esinlenerek, “Nerede o eski bayramlar?” sorusunu biraz değiştirmek geliyor içimden. O bayramlarda ne vardı da bugün yokluğunu duyuyoruz? Büyüklerin bizim sevincimize sevinmesini özlüyorsak, bunun yasını tutmak belki bugün kimin sevincine ortak olduğumuzu sormakla başlar. Çocukluğumuzdaki bayram geri gelmeyecek. Bir çocuğun sevincini dert edinmek hâlâ elimizde.
Žižek, Santner ve Reinhard’ın Komşu’su da bana şunu düşündürüyor: Aynı apartmanda yaşadığınız insanın huyuna sinir olabilirsiniz. O da sizinkine pekâlâ sinir olabilir. Yine de binanın asansörü bozulduğunda, üst katta oturan ve merdiven çıkamayan komşunuzun eve nasıl gireceği hepinizin meselesidir. Ortak hayatın siyasi tarafı biraz burada başlıyor. Bazı meseleleri çözmek için birbirimizi sevmeyi bekleyemeyiz.
Bunun için insanın ne zaman çalışacağını bilmesi, kazancıyla geçinebilmesi, bir dahaki yıl nerede oturacağını aşağı yukarı kestirebilmesi gerekir. Bakım işinin hep aynı kişinin üstüne kalmadığı bir düzen de gerekir. İnsanların para harcamadan karşılaşabildiği yerler olmalı: Bir park, bir kütüphane, akşamları mahalleye açık bir okul salonu. Birbirimizi tanımak bazen aynı yerde birkaç kez karşılaşmakla başlıyor. Politik olarak da hayatımızı belirleyen kararlarda beraber söz söyleyebileceğimiz örgütlenmelere ihtiyacımız var. İş yerinde tek başınıza söylemekten çekindiğiniz bir şeyi yanınızdakiyle birlikte söyleyebildiğinizde, o insanla ilişkiniz de değişiyor.
Bir de yardım istemenin insanın haysiyetine dokunmadığı bir hayatı düşünmek gerek. Dostoyevski’nin Marmeladov’u bu yüzden aklıma gelir. Onun sefaletinde para kadar, dara düştüğünde gidebileceği bir yer olup olmadığı meselesi de vardır. Salgın sırasında, kamu kurumlarının ve sivil toplum örgütlerinin de yakınını kaybeden veya dara düşen insanın kimsesi olabilmesinden söz etmiştim. Herkesin yardım isteyebileceği bir ailesi, ödünç para alabileceği bir arkadaşı ya da hâlini anlayacak bir komşusu olmayabilir. Bir insanın hayatını sürdürebilmesi bu talihlere bırakılamaz.
Ben birlikte yaşamaktan biraz da şunu anlıyorum: İnsan yalnız kalmak istediğinde kapısını kapatabilsin. Bir gün başına bir şey geldiğinde de o kapıyı açıp kime sesleneceğini düşünebilsin.
Karanlıkta sesinizi duyan biri olsun hep!
Fotoğraflar
1 – Agah Aydın
2 – Kahvehanede Ara Güler (1993) – Ali Öz. Kaynak: Dünyalılar
3 – Agah Aydın
4 – İnterior in Strandgade, Sunlight on the floor (1901) – Vilhelm Hammershoi..
5 – Nighthawks (1942) – Edward Hopper, Kaynak: Vikipedi


