Bir Gorilin Psikopolitik Yolculuğu
Zeytin’in hikâyesi, yalnızca kaçak bir bebek gorilin İstanbul’da yakalanması değil; insanın doğa üzerindeki tahakkümünün çarpıcı bir örneği. Afrika ormanlarından koparılan bu canlı, küresel vahşi yaşam ticaretinin sessiz kurbanlarından biri. Bu röportajımızda, Ege Hayvan Hakları Federasyonu Genel Sekreteri Fevziye Özkan ile Zeytin’in psikopolitiğini, vahşi yaşamın sömürüsünü ve etik sorumluluğun nerede başladığını konuştuk.
1. Zeytin gibi gorillerin ve Afrika’ya özgü diğer hayvanların Türkiye’ye geliş süreci nasıl gerçekleşiyor?
Bu türlerin Türkiye’ye gelişinin arkasında çoğunlukla yasadışı, sömürü odaklı bir süreç vardır. Doğadan koparma, aile bağlarının yok edilmesi ve uzun, stresli yolculuklar sonucunda gerçekleşir. Bu süreç bir canlıyı “ürün” haline getiren insan merkezli bir mantığın ürünüdür. Hayvanın yaşam hakkı, aidiyeti ve ekosistem içindeki rolü görmezden gelinir. Benzer biçimde hayvanat bahçeleri, sirkler, yunus parkları ya da kafesli uygulamalar da aynı zihniyetin farklı yüzleridir. Hiçbir canlının; özellikle de sosyal ve yüksek zihinsel kapasiteye sahip türlerin, kökünden koparılmasını kabul etmiyoruz.
2. DNA testiyle menşe ülkenin belirlenmesi size göre ne kadar güvenilir bir yöntem?
Teknik açıdan DNA testleri menşe tespiti için yararlı olabilir ancak ben burada bilimsel yöntemlerin ötesinde, bir etik duruştan söz ediyorum. Bir canlının hangi ormandan geldiğini bilmek; onu doğasından koparmanın neden olduğu travmayı, aile yıkımını ve özgürlüğün elinden alınmasını mazur göstermez. DNA sonuçları adli süreçlerde bilgi verir ama asıl mesele bu tür kaçakçılığın ve doğadan koparmanın, etik açıdan kabul edilemez olduğunun fark edilmesidir.
3. Zeytin’in hikâyesi bize vahşi yaşam ticareti hakkında ne söylüyor?
Zeytin bir vaka olmanın ötesinde uyarı niteliğindedir: Vahşi yaşam ticareti, canlıların sistematik olarak meta haline getirildiği bir şiddet biçimidir. Her “alım-satım”, bir aileyi, bir topluluğu ve ekosistemi yok eder. Bu ticaret hem doğrudan zarar verir hem de toplumdaki empatiyi aşındırır, “egzotik”i tüketme arzusunu besler. Zeytin’in hikâyesi, bu sisteme karşı toplumsal bir vicdan uyanışı gerektiğini gösteriyor.
4. Zeytin vakası size göre “insan–hayvan sınırları” tartışmasını yeniden açıyor mu?
Evet. İnsan merkezli bakış açısı, diğer canlıların yaşam hakkını sürekli olarak ikinci plana atıyor. Zeytin olayı; İnsanların “yönetme” veya “sahiplenme” hakkı olmadığı gibi, diğer türlerin yaşam, özgürlük ve sosyal bütünlük haklarının varlığını gündeme getiriyor. Tartışma, sınırları korumak ya da kontrol etmek üzerine değil; diğer canlılarla adil, saygılı bir ilişki kurmanın yollarını geliştirmek üzerine olmalı.
5. Kamuoyunda Zeytin’in “masum bebek goril” olarak sunulması sizce hangi duyguları harekete geçirdi?
“Masum bebek” sunumu başlangıçta merhamet uyandırsa da tek başına insani duyguların sömürülmesine de yol açabiliyor. Bu anlatım, toplumda empati yaratırken aynı zamanda hayvanı bir nesneye, bir hikâye öğesine indirger. Benim görmek istediğim; Zeytin’in yalnızca acınacak bir yavru değil, özgürlüğü ve sosyal bağları elinden alınmış gerçek bir birey olarak görülmesidir. Kamuoyunun duygusu acıma ile sınırlı kalmamalı; bu olayın nedenlerini değiştirmeye, vahşi yaşamın korunmasına ve kökten farklı politika/pratiklere yönelik sorumluluk çağrısına dönüşmelidir.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Müdürlüğü DKMP Zeytin’nin ömür boyu Türkiye’de hapsedilmesine karar verdi. Bu karar asla kabul edilemez!!.
Türkiye’nin etik sorumluluğu Zeytin’i alıkoymak değil, konusunda kurulu bulunan uluslararası kuruluşlarla işbirliği yaparak, büyük maymunlar gibi sosyal farkındalığa ve duygusal bağ kurma yeteneğine sahip canlıları; hayvanat bahçelerine kapatıp, teşhir edilmeden, yalnızlık cezası vermeden onu kendi türdeşleri ile buluşturmaktır. Bu saatten sonra onun doğaya tekrar adapte olması, kabul görmesi, konusunda uzman kişiler ile rehabilitasyon süreciyle mümkün olabilir.
Fotoğraf Kaynakları
- Kapak Fotoğrafı: Anadolu Ajansı
- Fevziye Özkan’ın İnstagram hesabı
- Canva
