Giriş

Manifesto, modern kapitalist toplumun ekonomik, siyasal ve toplumsal dinamiklerini anlamaya yönelik en etkili metinlerden biri olarak kabul edilmektedir. Genellikle iktisadi bir eleştiri metni olarak değerlendirilen Manifesto, aynı zamanda kapitalist üretim ilişkilerinin bireylerin kimlikleri, toplumsal ilişkileri ve psikolojik deneyimleri üzerindeki etkilerini de görünür kılmaktadır. Bu çalışma, Manifesto’yu sosyal psikoloji perspektifinden ele alarak özellikle yabancılaşma, sınıf bilinci ve kolektif kimlik oluşumu gibi süreçlerin tarihsel ve toplumsal arka planını incelemeyi amaçlamaktadır.

Yabancılaşmanın Sosyal Psikolojisi

Yayınlanışının üzerinden 178 yıl geçmesine rağmen; sonsuz kazanç hırsı, derinleşen istismar düzeni, doğanın yıkımı ve yoğunlaşan yabancılaşma, Marx ile Engels’in bu tarihi eserini güncelliğini koruyan bir konuma taşımaktadır. Sistemin iç çelişkilerini inceleyen ve sömürüsüz bir toplumsal yapının inşasını temellendiren Manifesto; bir ekonomi metni gibi görünse de ele aldığı; efendi-köle, patrisyen-pleb ve derebeyi-serf zıtlıkları nedeniyle sosyal psikoloji açısından da okunabilecek bir metin niteliğindedir. (Marx & Engels, syf. 22). Çünkü bu sınıfsal gerilimler, çalışma hayatı içinde gelişen bir kimlik inşasına da işaret etmektedir. Toplumsal grupların benlik algısının “biz” ve “ötekiler” ayrışması üzerinden şekillenmesinin ilk izleri bu eserde açıkça görülmektedir.

Manifesto’yu toplumsal psikoloji bakımından değerli kılan bir başka nokta, kavramsal olarak kullanmasa da sistemin işleyişi üzerinden tarif ettiği ‘’yabancılaşma’’ olgusudur. Marx ve Engels, çalışma süreci içerisinde gelişen bu yabancılaşmayı; kişinin kendi emeğiyle ürettiği ürün ve yaşam şartlarıyla kurduğu bağın kopması üzerinden açıklamaktadır. Örneğin; konut sektöründe yıllarca çalışan bir inşaat işçisinin, emeğiyle yükselen hiçbir eve sahip olamaması sadece iktisadi bir adaletsizlik değil; aynı zamanda kişinin kendi çabasına ve hayatına uzaklaşmasına neden olan bir deneyimdir. Bu tablo zamanla bireyde yetersizlik hissi, karamsarlık ve çöküntü gibi ruhsal sonuçların oluşmasına da zemin hazırlayabilmektedir.

Manifesto’nun ‘’burjuvalar’’ ve ‘’proleterler’’ bölümünde anlattığı dönüşüm süreci, nihayetinde Felsefenin Sefaleti adlı eserde “kendiliğinden sınıf” ve “kendi için sınıf” kavramları ile çerçevelenirken; grup psikolojisi ve ortak eylemlilik ekseninde sosyal psikolojinin temel tartışma alanlarıyla da ilişkilendirilebilir. Bireylerin aynı kaderi paylaştıklarını henüz kavramadığı bir “yığın” hali olan “kendiliğinden sınıf”, bugün yerli ve mülteci çalışanların yaşadığı durumu da özetlemektedir. 

Piyasa düzeni son yıllarda göçmen emeğinden beslenerek büyürken aynı zamanda yerli-göçmen çatışmasını tetiklemekte ve böylece kendisine uygun bir toplumsal ortam hazırlamaktadır. Bu noktada “kendi için sınıf” kavramı; ortak bir kimlik ve hedef çevresinde birleşmiş, ruhsal ve siyasal bütünlük sağlamış bir topluluğu ifade ettiğinden, yerli veya göçmen ayrımı yapmadan tüm çalışanların özgürleşmesine işaret etmektedir.

Sanayi Devrimi ve Toplumsal Dönüşüm 

Manifesto, toplumsal bir gerçekliğin yansıması olarak doğmuştur. Bugün dünya genelinde gözlenen göç hareketleri, sanayi devrimiyle başlayan emek hareketliliğinin günümüz koşullarında yeniden şekillenmiş bir biçimi olarak okunabilir. Sanayileşmeyle birlikte kentlere akın eden yerel halklar, köksüzleşerek yabancılaşmış; geleneksel mahalle ve topluluk bağları koparken aile yapısı köklü bir değişime uğramıştır. Bilhassa aile sistemindeki bu dönüşüm, günümüzdeki modern yalnızlık duygusunun da temellerini oluşturmuştur (Çev. Ünalan, 1992).

Geçmişten günümüze insanlık, temel bir yalnızlık kaygısıyla mücadele etmektedir. Geleneksel geniş aile yapıları, bu noktada koruyucu bir his uyandırarak bireyin asıl aidiyetini temsil etmiştir. Elbette modern birey kavramının henüz gelişmediği dönemlerde, bu güvenli görünen yapının arka planı bir tür bağımlılıktır (Fromm, 1941). Ancak modern kapitalizmin teşvik ettiği “bireyselleşme”, kişiyi güç aldığı dış kaynaklardan (aile, sendika, siyasi örgütler) koparmakta ve psikolojik direncini kırarak sisteme muhtaç hale getirmektedir. Sonuç olarak sistem, “özerk özgürlük” olarak tanımlanan; kendi hedeflerini seçebilen, çevresiyle sağlıklı bağlar kuran ve kolektif yaşayan bireyi desteklememektedir (Fromm 1973, Elster 1985).

Dolayısıyla pre-kapitalist döneminde insan birey olduğunun farkında değilken, kapitalist sistemde ise ‘’özerk birey’’ olması engellenmektedir. Asimetrik patron – çalışan ilişkisinde; standartlaşan, sorgulamayan, zamanını yönetemeyen, tüm davranışları öngörülebilir ve kendisine ‘’yabancılaşan’’ bir insan modeli tasavvur edilmektedir. Bu durum, işçilerin örgütlü bir ‘’sınıf’’ yerine ‘’yığın’’ olarak kalmasına neden olmaktadır. 

Sonuç

Sonuç olarak, Komünist Manifesto yalnızca kapitalist üretim ilişkilerinin ekonomik analizini sunan bir metin değildir; aynı zamanda modern toplumda ortaya çıkan yabancılaşma, kimlik oluşumu ve kolektif bilinç süreçlerini anlamak açısından da önemli bir kuramsal çerçeve sunmaktadır. Sanayi devrimiyle birlikte hız kazanan toplumsal dönüşüm, bireylerin emek süreçleriyle, topluluklarıyla ve kendileriyle kurdukları ilişkiyi derinden değiştirmiştir. Bu bağlamda Manifesto, kapitalist toplumun yarattığı psikososyal gerilimleri anlamak ve bu gerilimlerin kolektif bir bilinç ve dayanışma potansiyeline nasıl dönüşebileceğini tartışmak açısından güncelliğini koruyan bir metin olmayı sürdürmektedir.

Kaynaklar

1 – Marx, Engels (1848). Komünist Parti Manifestosu, syf. 22

2 – Marx, Engels ve Lenin (1979). Kadın ve Aile 

3 – E. Fromm (2019). Özgürlükten Kaçış.

4 – J.Elster (1985). Marx’ı Anlamak. 

5 – E. Fromm (1973). Çağımızın Özgürlük Sorunu